Translate

ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑ

Δευτέρα, 29 Ιουνίου 2020

ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ ΝΟΥΝΗΣ, ΔΟΚΙΜΙΟ ΠΕΡΙ ΤΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΤΩΝ ΝΟΡΜΑΝΔΩΝ



Του Παναγιώτη Νούνη

Αποκλειστικά για katanixi.gr

Σύγκριση της επιστολής του Ανώνυμου προς τον Πέτρο του Παλέρμου με την επιστολή του Αγίου Νεοφύτου του Εγκλείστου

Επιμέλεια σύνταξης: katanixi.gr
Κάνε ἐγγραφή στό νέο κανάλι τῆς Κατάνυξης τοῦ Youtube πατώντας ἐδῶ: https://bit.ly/2WldGra

ΔΟΚΙΜΙΟ ΠΕΡΙ ΤΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΤΩΝ ΝΟΡΜΑΝΔΩΝ

Κατ΄ αρχήν, να σημειώσω ότι επέλεξα σκόπιμα ως ιστορική μελέτη, έρευνα και εργασία μου για το ενδιαφέρον ακαδημαϊκό μάθημα (ΙΣΤ207) «Οι Νορμανδοί στη Σικελία και την Νότια Ιταλία (11ος και 13ος αι.)» κυρίως για την όντως θεαματική, κυρίαρχη εξάπλωση και βίαιο εποικισμό των Νορμανδών (Βίκινγκς ή Σκανδιναβών) στη Νότια Ιταλία. Ιδιαίτερα, για την επικυριαρχία των Γερμανών Χοενστάουφεν στην Σικελία κατά την διάρκεια του 11ου και 12ου αιώνα, αλλά και για την ιδιαίτερη πρόκληση να μελετήσω ξενόγλωσσα ιστορικά κείμενα και πρωτογενείς πηγές ώστε παράλληλα να συγκρίνω κριτικά στο ίδιο περίπου ιστορικό χωροχρονικό πλαίσιο ενδιαφέρουσες αντιρρητικές επιστολές του αγίου Νεοφύτου του Εγκλείστου για τα δεινά που υπέστησαν οι κάτοικοι της Κύπρου από τους Άγγλους και τους Λατίνους.
Το ακριβές θέμα της εργασίας μου, είναι: Συγκρίνετε την επιστολή του Ανώνυμου προς τον Πέτρο του Παλέρμου για τα επερχόμενα δεινά και την τραγωδία της Σικελίας εξ αιτίας του Γερμανού οίκου των Χοενστάουφεν με εκείνη την επιστολή του αγίου Νεοφύτου του Εγκλείστου για τα παρόμοια δεινά της Κύπρου εξαιτίας των Άγγλων και των Λατίνων.
Η επιστολή του Ανώνυμου συγγραφέως προς τον Πέτρο του Παλέρμου είναι στην Αγγλική γλώσσα και βρίσκεται εδώ: THE HISTORY OF THE TYRANTS OF SICILY BY ‘HUGO FALCANDUS’ 1154-69 andadditional texts, translated and annotated by G. A. Loudand Th. Wiedeman, Manchester – New York, 1998, pp 252-263. Περιέχει μάλιστα διάφορες πρωτογενείς ιστορικές πηγές για τη βασιλεία του Ρογήρου Β΄. [1]
Η επιστολή του Ανωνύμου συγγραφέως απευθύνεται στον Πέτρο ο οποίος είναι ο θησαυροφύλακας του καθεδρικού ιερού ναού του Παλέρμου. Αναφέρεται κυρίως στα αιματηρά γεγονότα αμέσως μετά τον θάνατο του Γουλιέλμου Β΄ της Σικελίας τον Νοέμβριο του 1189 χρονολογία της Γ΄ Σταυροφορίας. Θεωρούμε, ότι γράφτηκε πριν από την στέψη του Ταγκρέδου ως βασιλιά της Σικελίας τον Ιανουάριο του 1190 νόθου υιού του Ρογήρου της Απουλίας, τον οποίο όμως όπως φαίνεται από την επιστολή του Ανωνύμου οι ντόπιοι Σικελοί (οι Λατίνοι Σικελοί, οι Λομβαρδοί της Κάτω Ιταλίας και οι Ιταλοποιημένοι Νορμανδοί) προτιμούν από τον Γερμανό Ερρίκο Στ΄ Χοενστάουφεν, σύζυγο της Κωνσταντίας, θείας του Γουλιέλμου Β΄. Συνεπώς, η επιστολή του Ανώνυμου προς τον Πέτρο αναφέρεται στη δυναστική έριδα μεταξύ Ταγκρέδου και Ερρίκου και στην πολεμική προσπάθεα των Γερμανών να επιβάλουν την εξουσία τους (όπου εν τέλει θα το καταφέρουν). Η εν λόγω επιστολή καλεί τους Χριστιανούς της Σικελίας να συνεργαστούν ακόμη και με τους Μουσουλμάνους της Σικελίας εναντίον των Γερμανών και οικτίρει καθότι αναφέρει τους εχθρικούς διωγμούς των Χριστιανών της Σικελίας εναντίον των Μουσουλμάνων κατά το παρελθόν. [2]
H επιστολή που θα εξετάσουμε του αγίου Νεοφύτου του Εγκλείστου είναι από το EXCERPTA CYPRIA (Materials fora History of Cyprus), translated and transcribed by Claude Delaval Cobham, Cambridge, 1908. Kraus Reprint, NewYork, 1986. H ίδια επιστολή έχει δημοσιευθεί στα άπαντα «ΣΥΓΓΡΑΜΜΑΤΑ» του αγίου Νεοφύτου του Εγκλείστου, έκδοση: Ιεράς Βασιλικής και Σταυροπηγιακής Μονής Αγίου Νεοφύτου, Τόμος Δ΄.
Το πρώτο στοιχείο για να αντιληφθούμε καθαρά το ιστορικό πλαίσιο της πρώτης επιστολής του Ανωνύμου είναι η διατύπωση (σελ 252): «… αλλά μετά από το θάνατο του βασιλιά της Σικελίας, σκέφτηκα ό,τι θα έφερνε μια μεγάλη καταστροφή αυτή η πολιτική αλλαγή…».
Άραγε, σε ποιόν ακριβώς βασιλέα της Σικελίας κάνει αναφορά ο Ανώνυμος συγγραφέας της επιστολής; Γιατί ήταν τόσον σημαντικό πολιτικό πρόσωπο, ώστε ο θάνατος αυτού, θα έφερνε «μεγάλη καταστροφή» και σημαντικές πολιτικές μεταβολές στην Σικελία; Το πρόσωπο για το οποίο γίνεται έμμεση αναφορά στην επιστολή του Ανωνύμου συγγραφέως είναι, μάλλον, ο Γουλιέλμος ο Β΄ ο Καλός, βασιλιάς της Σικελίας ο οποίος πέθανε το 1189. Περισσότερες πληροφορίες για τον βασιλιά Γουλιέλμο Β΄ τον Καλό, μπορεί να βρει κανείς σε ιστορικές πηγές και στο διαδίκτυο.
Ο Ανώνυμος συγγραφέας, σημειώνει επίσης ότι (σελ. 252): «πόσο θα καταστρέφονταν πολύ η πιο γεμάτη ζωή κατάσταση της Σικελίας είτε από την έκρηξη της εχθρικής εισβολής είτε από την έντονη θύελλα της εσωτερικής σύγκρουσης». Τούτο λέγεται διότι ο Γουλιέλμος Β΄ φαίνεται να ήταν πολύ καλός πολιτικός διότι κατέπαυσε τις εμφύλιες διαμάχες και τις εσωτερικές συγκρούσεις που κληρονόμησε από τον πατέρα του Γουλιέλμο Α΄ τον Κακό.
Για την επερχόμενη ερήμωση και τραγωδία της Σικελίας καταγράφει (σελ. 253) ο συγγραφέας: «καταστρέφοντας με το φόβο τις πλούσιες πόλεις και τα μέρη που άκμασαν ως αποτέλεσμα μια μακρά περίοδο ειρήνης, να τους καταστρέψει με σφαγή, να τους εξαφανίσει με λεηλασία και να τους βλάψει με βιασμό».
Να σημειωθεί ότι το βασίλειο δημιουργήθηκε με την Νορμανδική κατάκτηση της Σικελίας (11ος – 12ος αιώνα), καθώς μέχρι τότε το νησί ήταν ισλαμικό Εμιράτο για τουλάχιστον δύο αιώνες. Ο Νορμανδικός Οίκος των Ωτβίλ κατέκτησε το Παλέρμο (1071) και τοποθέτησε φεουδαρχική κομητεία ενώ ο Οίκος ολοκλήρωσε την κατάκτηση της Σικελίας (1091). Μετά όμως από πολλές κληρονομικές συγκρούσεις οι Νορμανδοί και ο Οίκος των Ωτβίλ κατέκτησαν το νησί και έδιωξαν τους Άραβες, συνεπώς, κατά λογική ιστορική συνέπεια ο Νορμανδός Ροβέρτος Γυϊσκάρδος θεωρείται από τους Σικελούς ως ένας μεγάλος εθνικός τους ήρωας. Μετά όμως απο τους Νορμανδούς τον έλεγχο τον ανέλαβε η «Αγία Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία» (1194), αφού ο αυτοκράτορας Φρειδερίκος Β΄ Χοενστάουφεν είχε το Παλέρμο σαν αγαπημένο τόπο κατοικίας του ενώ παράλληλα όλοι οι μουσουλμάνοι που είχαν μείνει στο νησί εκδιώχθηκαν βιαίως.
Ένα ακόμη επιπρόσθετο στοιχείο στην επιστολή του Ανωνύμου, για να αντιληφθούμε επαρκώς το ιστορικό πλαίσιο της εποχής που γράφτηκε η επιστολή του, είναι η αναφορά του κατά λέξη (σελ. 253): «είχε παραβιαστεί από τη σφοδρή επιθυμία αυτής της αηδιαστικής φυλής».
Ποιά άραγε εννοεί ως αηδιαστική φυλή, η οποία μάλιστα παραβιάζει χωρίς δισταγμό την ειρήνη των λαών; Μήπως, άραγε, εννοεί την Γερμανική φυλή της «Αγίας Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας» του οίκου Χοενστάουφεν;
Προφανώς για εκείνους μιλά με συναισθηματικό πάθος ο συγγραφέας καθώς στην πορεία του γραπτού λόγου του (σελ. 253) γράφει αποκαλυπτικά: «Για τη φρενίτιδα, οι Γερμανοί δεν έχουν καμία εμπειρία να κυβερνούνται από την καθοδήγηση του λόγου ή να εκτρέπονται από τους στόχους τους από την ανθρώπινη συμπάθεια ή να αποθαρρύνονται από θρησκευτικές ασπίδες».
Τι ακριβώς εννοεί ο Ανώνυμος συγγραφέας της επιστολής;
Η εξουσιαστική μανία των Γερμανικών φύλων δεν ακολουθεί την ευγενική διπλωματία μέσω της καθοδήγησης του ορθού Λόγου και της Λογικής διότι δεν έχουν τέτοια εμπειρία. Είναι άκαμπτοι, αδίστακτοι και μοχθηροί, συγκεντρωμένοι κυρίως στον άπληστο στόχο τους από τον οποίο δεν τους αναχαιτίζει ούτε οι θρησκευτικές πεποιθήσεις ούτε η συμπάθεια και η συμπόνια για τους ανθρώπους. Καθοδηγούνται δηλ. από τα άγρια και απάνθρωπα δολοφονικά ένστικτα της επιβίωσης του ισχυροτέρου μέσα στην φυσική επιλογή ή επιλέγουν μια κατάσταση που δογματίζει πόλεμος όλων εναντίων όλων μέχρι εσχάτων. Προσβάλλουν πολεμικά το «ευλογημένο νησί» της Σικελίας στο οποίο επήλθεν για κάποιον λόγο η σκιά του θανάτου μέσω της απάνθρωπης φασαρίας του πολέμου και των σφαγών από ισχυρότερους πολεμίους. Πρόκειται, άραγε, για μία αδυσώπητη σύγκρουση καθότι δεν υπάρχει περίπτωση αμοιβαίας υποχωρήσεως και συμβιβασμών εκ των συμβαλομένων μερών; Αυτό εξάπαντος μας το ξεκαθαρίζουν τα ιστορικά γεγονότα της περιόδου εκείνης.
Ο συγραφέας παραθέτει ένα ακόμη ιστορικό στοιχείο, ένα σημαντικό όνομα και ξεκαθαρίζει έτσι το ιστορικό πλαίσιο της εποχής που εξετάζουμε (σελ. 253): «Εύχομαι, όταν η Κωνσταντία (Costanse) εισέρχεται στα σύνορα της Σικελίας με το Γερμανό βασιλιά της…»
Πρόκειται για την Κωνσταντία Ωτβίλ της Σικελίας, (Γαλλ. Constance Ι, 2 Νοεμβρίου 1154 – 27 Νοεμβρίου 1198) μέλος του Οίκου των Ωτβίλ, η οποία εν τέλει έγινε Βασίλισσα της Σικελίας (1194 – 1198) μαζί με τον σύζυγό της γερμανό Αυτοκράτορα Ερρίκο ΣΤ΄ (1194 – 1197).
Παράλληλα ο Ανώνυμος συγγραφέας στην σελ. 254 θέτει ορισμένα εύλογα αλλά αμείλικτα ερωτήματα, ερωτήματα κρίσεως εν όψει εξωτερικής εισβολής και εχθρών έναντι της Σικελίας.
«ποια κατεύθυνση πιστεύετε ότι θα λάβει η πολιτική κατάσταση σε αυτή την κρίσηποια γραμμή θα ακολουθήσουν οι Σικελιανοί; Θα αποφασίσουν ότι πρέπει να επιλέξουν έναν βασιλιά για τον εαυτό τους και να πολεμήσουν ενάντια στους ξένους με ενωμένη δύναμη
Στην ίδια σελίδα αναφέρει: «ούτε είναι αρκετά σαφές για μένα ποια από τις δύο πολιτικές θα έπρεπε να σκεφτώ προτιμότερα».
Σοβαρή γνωστική και ψυχολογική σύγχυση στο μυαλό του συγγραφέα καθότι βρίσκεται στο μεταίχμιο ενός σοβαρού ιστορικο-πολιτικού διπλωματικού και στρατηγικού διλλήματος.
Επικρατεί μέσα από το κείμενο μια ορθολογική στρατηγική για την προάσπιση και προστασία της Σικελίας: οι σημαντικοί όροι και οι προϋποθέσεις για να αποκρούσουν και προστατεύσουν οι κάτοικοι της Σικελίας (ανεξαρτήτως θρησκεύματος, είτε εκχριστιανισθέντες Νορμανδοί, είτε γηγενείς Βυζαντινοί Χριστιανοί ακόμη είτε και οι Μουσουλμάνοι) τους πολεμοχαρείς Γερμανούς, είναι: 1. Επιλογή απο κοινού ενός ικανού βασιλέως με αδιαμφισβήτητη την κοινή αποδοχή του για όλα τα μέρη, ο οποίος μάλιστα να είναι άνθρωπος της αρετής, στρατηγικός νούς και να διαθέτει σύνεση. 2. Να συμπαραταχθούν και συνεργαστούν και οι Μουσουλμάνοι στην αμυντική θωράκιση της Σικελίας. Τότε, και μόνο τότε ο συγγραφέας θεωρεί βέβαια την δυνατότητα για μια ισχυρή και οργανωμένη αντιμετώπιση της ξένης εχθρικής εισβολής από τα αδίστακτα Γερμανικά φύλα.
Στην σελίδα 255, ωστόσο, αναφύεται στην σκέψη του Ανωνύμου συγγραφέα το ζήτημα των σχέσεων μεταξύ Χριστιανών και αλλοθρήσκων Μουσουλμάνων.
Επισημαίνεται ευθυτενώς ότι οι Χριστιανοί της Σικελίας καταπίεσαν και πολέμησαν τους Μουσουλμάνους όπου ενώπιον του φοβερού και πραγματικού κινδύνου της εισβολής των βαρβάρων Γερμανών, εξετάζονται όλες οι πιθανές στρατηγικές και εφικτές λογικές παράμετροι, ζυγίζονται οι φίλοι, οι εχθροί και (συν)προβληματίζονται οι ανάλογες συμμαχίες που προκύπτουσι εξ ανάγκης σε κάθε περίπτωση που είτε οι Απουλείς είτε οι Μουσουλμάνοι δεν είναι τόσο αξιόπιστοι για την αμυντική προάσπιση και υπεράσπιση της Σικελίας. Προλέγει παράλληλα με σιγουριά ότι η κατάσταση είναι έκρυθμη και καταστροφική καθότι η μοίρα της Σικελίας είναι τραγική και καταδικασμένη. Τα μεγαλύτερα θύματα του πολέμου είναι τα γυναικόπαιδα. Φαίνεται ότι κάτι συγκρουσιακό ανάλογο συνέβη με τους Χριστιανούς και τους Μουσουλμάνους όπου ο ισχυρός βιάζει και σφάζει τις γυναίκες και τα παιδιά για να ταπεινώσει τους αδύναμους και ηττημένους εχθρούς του.
Ο συγγραφέας στην σελ. 256 φαίνεται να διαθέτει πολεμική εμπειρία και στρατιωτική παιδεία καθώς προειδοποιεί εύστοχα τον παραλήπτη ότι ενδεχομένως το πρώτο εχθρικό κτύπημα κατά της Σικελίας θα το δεχθεί η πόλη και το λιμάνι της Μεσσήνης όπου στο σημείο εκεί βρίσκονται τα στενά που συνδέουν την Σικελία με την Ιταλία. Σε αυτό το σημείο ο Ανώνυμος συγγραφέας της επιστολής προς τον Πέτρο αφήνει να εννοηθεί ότι ο παραλήπτης της επιστολής έχει μια σημαίνουσα θεσμική εξουσία καθότι του υπενθυμίζει ότι συχνάκις ενίκησε την αλαζονεία των Ελλήνων, δηλαδή των Βυζαντινών που διεκδικούσαν ακόμη την κάτω Ιταλία με περιοχές της Σικελίας αφού ως γνωστόν η Σικελία, παλαιά Ρώμη, ήταν αναπόσπαστο κομμάτι της πάλαι ποτέ αδιαίρετης της τω όντι Αγίας Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας της Νέας Ρώμης, με έδρα την Κωνσταντινούπολη.
Αφήνει δε να εννοηθεί ότι σε μια πιθανή νίκη κατά των Γερμανών θα λάβουν επιπρόσθετη αθάνατη δόξα και διάσημη φήμη για τα ενδεχομενικά πολεμικά τους κατορθώματα υπενθυμίζοντας του μάλιστα, ότι σε παρόμοιες πολεμικές αποστολές όπου οι Σικελοί βγήκαν νικητές, καθώς έλαβαν απροσμέτρητη λεία, πλούσια λάφυρα πολέμου, απέκτησαν μεγάλη στρατιωτική δύναμη και αυτοπεποίθηση, όπου σε συνδιασμό (υπονοεί μάλλον) με μια πιθανή νίκη κατά των Γερμανών θα λάβουν επιπρόσθετη αθάνατη δόξα και διάσημη φήμη για τα πολεμικά τους κατορθώματα. Παρηγοριά στον άρρωστο μέχρι να βγει η ψυχή του; Φρούδες ελπίδες; Ποιό είναι άραγε το βαθύτερο κίνητρο του συγγραφέως; Η ψυχολογική, συμβουλευτική και ηθική ενίσχυση προς τον παραλήπτη της επιστολής; Να εμπνεύσει το αναγκαίο θάρρος, την σύνεση και την ανδρεία –σημαίνουσες πολεμικές αρετές– εν όψει του πολεμικού κινδύνου;
Η παραθαλάσσια πόλη της Κατάνιας, ανατολικά της Σικελίας μεταξύ Μεσσήνης και Συρακουσών, κατά τον συγγραφέα φαίνεται να βιώνει συχνάκις δυστυχίες και κακουχίες από την «κακή τύχη». Όταν το αίτιο του αποτελέσματος αποδίδεται στη τύχη, αυτό είναι Μεταφυσική θεολογία. Οι καταστροφές της Κατάνιας προέκυπταν από θανατηφόρες αναθυμιάσεις, προφανώς από τοξικά αέρια του ηφαιστείου. Επιπροσθέτως μας πληροφορεί, ότι εξερράγη αιφνίδια το ηφαίστειο της Αίτνας όπου η ηφαιστιακή φωτιά και η λάβα κατεύκαυσε και κατέστρεψε την εν λόγω πόλη και φόνευσε αρκετούς από τους κατοίκους της. Πέραν από τις πολεμικές συγκρούσεις η Κατάνια βίωσε και ένα μεγάλο σεισμό (1169;) ο οποίος συνέθλιψε και σκότωσε πολλούς από τους κατοίκους της. Όλα αυτά, ο Ανώνυμος συγγραφέας τα ανάγει βέβαια πολύ εύκολα και επιπόλαια στον χώρο του ανεξήγητου, στην τυχαιότητα και ειδικά στην «κακή τύχη» των ανθρώπων, αφού μάλλον δεν έχει διευρυμένο μεταφυσικό ή θεολογικό πεδίο. Μετά από σωρηδόν και ποικίλων ειδών φυσικές καταστροφές που υπέστησαν οι ίδιοι οδηγούνται πλέον και στην χειρότερη καταστροφή, εκείνην της εισβολής εχθρικών στρατευμάτων η οποία θα επιφέρει ακούσια χείριστη και ντροπιαστική δουλεία, απάνθρωπη δουλεία εσχάτης μορφής κατά των ανθρώπων. (σελ. 256)
Ας εξετάσουμε τώρα συγκριτικά και την επιστολή του αγίου Νεοφύτου του Πρεσβυτέρου, Μοναχού και Εγκλείστου, η οποία φέρει τον τίτλο: Περί των κατά χώραν Κύπρου σκαιών.
Ενώ η προηγούμενη επιστολή του Ανωνύμου αναφέρεται σε αρκετά σημεία της αντικειμενικά στα ιστορικά γεγονότα της από κοινού (Χριστιανών και Μουσουλμάνων) επιλογής του Ταγκρέδου ως βασιλέα της Σικελίας, παρεμβάλλεται η σαγηνευτική μορφή της Κωνσταντίας και του συζήγου αυτής του γερμανού Ερίκκου, υπονοώντας αναμφίβολα τη δυναστική έριδα μεταξύ Ταγκρέδου και Ερρίκου Στ΄, καθώς και την σφόδρα πολεμική προσπάθεια των Γερμανών να επιβάλουν στην Σικελία την εξουσία τους.
Όμως το ιστορικό μνημείο της επιστολής του χρονικογράφου αγίου Εγκλείστου μας καθοδηγεί στο ιστορικό χρονικό πλαίσιο της Γ΄ Σταυροφορίας (1189), όσον αφορά κυρίως το χώρο της νήσου Κύπρου. Σικελία και Κύπρος, τα μεγαλύτερα νησιά, ανέκαθεν έπαιξαν σημαντικότατο γεω-στρατηγικό ρόλο για τους ισχυρούς που έψαχναν μια διέξοδο στη Μεσόγειο θάλασσα. Η προσπάθεια ανακατάληψης των κατεχομένων Αγίων Τόπων από τους Φραγκολατίνους και Αγγλοσάξονες κατά των αλλοθρήσκων Μουσουλμάνων, ως επίσης και η αμφιλεγόμενη ιστορική φυσιογνωμία του Ισαάκιου Κομνηνού και ο ιμπεριαλισμός του Ριχάρδου του Λεοντόκαρδου, φανερώνονται και παρουσιάζονται παραστατικά μέσα από την πολύτιμη γραφίδα του αγίου Νεοφύτου. Κοινή συνισταμένη αμφοτέρων των επιστολών, είναι τα επερχόμενα εν δυνάμει ή τα εν εξελίξει δεινά που βιώνουν οι γηγενείς και ντόπιοι κάτοικοι και των δύο σημαντικών νησιών από τους ξένους και αδίστακτους εισβολείς.
Ο Φώτης Κόντογλου, καθόλου τυχαία, πρόσεξε αυτήν την ιδιαίτερη επιστολή, και αναμεταδίδει, ακριβώς την φωνή του Εγκλείστου, με το εξής ενδιαφέρον ιστορικό απόσπασμα:
Γιὰ τὶς συμφορὲς τῆς Κύπρου γράφει: «Περὶ τῶν κατὰ τὴν χῶραν Κύπρον σκαιῶν», κι᾿ ἀρχίζει μὲ τοῦτα τὰ λόγια: «Τὸ σύννεφο σκεπάζει τὸν ἥλιο κ᾿ ἡ ἀντάρα τὰ ὄρη καὶ τὰ βουνά, καὶ μποδίζανε τὴ ζέστη καὶ τὴ φωτεινὴ ἀχτίνα τοῦ ἥλιου γιὰ λίγον καιρό. Κ᾿ ἐμᾶς μας ἔχει σκεπασμένους δώδεκα χρόνια τώρα σύννεφο κι᾿ ἀντάρα ἀπὸ βάσανα ἀπανωδιαστὰ ποὺ πέσανε ἀπάνω στὴ χώρα μας. Γιατὶ σὰν πῆρε τὴν Ἱερουσαλὴμ ὁ ἄθεος Σαλαχαντὴς καὶ τὴν Κύπρο ὁ Ἰσαάκιος ὁ Κομνηνός, σκεπάσανε τὸν τόπο χειρότερα ἀπὸ ἀντάρες καὶ φουρτοῦνες, πολέμοι καὶ ταραχὲς κι᾿ ἀκαταστασίες, κουρσέματα κ᾿ αἱματοχυσίες. Γιατὶ νά, ὁ ζωηφόρος τάφος τοῦ Κυρίου καὶ τἆλλα τὰ ἅγια δοθήκανε στοὺς σκύλους Μουσουλμάνους γιὰ τὶς ἁμαρτίες μας καὶ δακρύζει γιὰ τούτη τὴ συμφορὰ κάθε ψυχὴ π᾿ ἀγαπᾶ τὸ Θεό. Σὰν τὰ εἴδανε αὐτά, ταραχθήκανε τὰ ἔθνη καὶ τὰ βασίλεια, κατὰ τὸ γραμμένο, ὁ Ἀλαμάνος λέγω κι᾿ ὁ Ἐγκλινίας καὶ σχεδὸν κάθε ἔθνος κίνησε γιὰ νὰ σώσει τὴν Ἱερουσαλὴμ καὶ δὲν μπορέσανε νὰ κάνουνε τίποτα. Καὶ νά, δώδεκα χρόνια, καὶ τὰ κύματα ἀγριεύουνε καὶ ψηλώνουνε χειρότερα… Κι᾿ αὐτὰ συγχωρηθήκανε νὰ γίνουνε γιὰ τὶς ἁμαρτίες μας τὶς μεγάλες, μὲ δίκαια ἀπόφαση τοῦ Θεοῦ, γιὰ νὰ ταπεινωθοῦμε κ᾿ ἴσως συγχωρεθοῦμε. Εἶναι μία χώρα Ἰγκλιτέρρα, πιὸ μακριὰ ἀπὸ τὴ Ρωμανία κατὰ τὸ βοριᾶ, κι᾿ ἀπὸ δαύτη σύννεφο Ἰγκλίνων μαζὶ μὲ τὸν ἄρχοντά τους μπήκανε σὲ κάτι καράβια μεγάλα ποὺ τὰ λένε νάκκες καὶ ταξιδέψανε γιὰ τὰ Ἱεροσόλυμα. Τότε τράβηξε γιὰ τὰ Ἱεροσόλυμα κι᾿ ὁ βασιλιὰς τῶν Ἀλαμάνων μὲ ἐννιακόσιες χιλιάδες. Μὰ αὐτός, περπατώντας κατὰ τὰ ἀνατολικὰ μέρη τοῦ Ἰκονίου, ἔχασε τὰ στρατεύματά του ἀπὸ τὸ περπάτημα κι᾿ ἀπὸ τὴν πείνα κι᾿ ἀπὸ τὴ δίψα κι᾿ ὁ ἴδιος ὁ βασιλιὰς πνίγηκε μέσα σ᾿ ἕναν ποταμὸ καβάλλα στ᾿ ἄλογό του. Κι᾿ ὁ Ἰγκλίτερ ἦρθε στὴν Κύπρο καὶ τὴ βρῆκε σὰν χαροκαμένη μάνα…»’ [3]
Ο Έγκλειστος Άγιος Νεόφυτος, ως πνευματικός πατέρας των Κυπρίων, πρεσβύτερος και μοναχός, προσεγγίζει θεολογικά τα δεινά και τις φρικτές δοκιμασίες που εμάστιζαν τότε σύσσωμη την ανθρωπότητα, θεωρώντας εκείνα «ως δικαία απόφαση του Θεού» και αυτό το σκοτεινό μυστήριο της ιστορίας περί των πολεμικών συγκρούσεων, διενεργείται, «για τις αμαρτίες μας». Ο Ανώνυμος συγγραφέας της πρώτης επιστολής απέδιδε τις συμφορές της Σικελίας στην τύχη (μεταφυσικό αίτιον) αλλά και στις διαθέσεις των ανθρώπων, στα φυσικά φαινόμενα, στον μισανθρωπισμό και την απληστία του ανθρώπου.
Αναμφίρρηστα, όλα τα προηγούμενα άραγε, δεν έχουν σχέση με την σκοτεινή έλξη και την βουλητική ροπή του ανθρώπου προς τα πάθη, τις κακίες και τις αστοχίες; Ποιος είναι εν τέλει ο πρόξενος των περιώνυμων δεινών, οδυνών και κακών στην γή, και ποιος άραγε κατ΄ουσίαν εξυφαίνει το Μυστήριο του Κακού στον κόσμο;
Μια σημαντική λεπτομέρεια: Ο Άγιος Νεόφυτος ο Έγκλειστος, αναφέρεται μάλιστα στο εκπληκτικό αλλά συνάμα και τραγικό ιστορικό γεγονός του πνιγμού του Γερμανού Αυτοκράτορα της «Αγίας Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας» Φρειδερίκου του Α΄ του Βαρβαρόσσα (Friedrich I. Barbarossa, 1122 – 10 Ιουνίου 1190) ενώ όδευε με πολλά στρατεύματά του για ανακατάληψη των Αγίων Τόπων στα Ιεροσόλυμα.
Επιπρόσθετα, ο Άγιος Νεόφυτος ο Έγκλειστος θεωρεί θεολογικά και ποιμαντικά σκεπτόμενος ότι όλα τα δεινά του κόσμου και της νήσου Κύπρου εκπορεύονται από το κατά παραχώρηση θέλημα και την δικαία απόφαση του Θεού ώστε οι άνθρωποι ακούσια να εξασκηθούν στην εν Χριστώ ταπείνωση για να επέλθει με αυτόν τον παιδαγωγικό τρόπο η κατά Θεόν μετάνοια και έπειτα η σωτηριώδης λύτρωση τους, βέβαια εν αντιθέσει με την επιστολή του Ανωνύμου συγγραφέως ο οποίος ορθολογικά και συγκινησιοκρατικά σκεπτόμενος θεωρεί ότιτα περιβόητα δεινά της Σικελίας και τέλος την εισβολή των εχθρικών γερμανών πολεμιστών ως χείριστη, ντροπιαστική και απάνθρωπη δουλεία εσχάτης μορφής κατά των ανθρώπων και κατοίκων της Σικελίας.
Μήπως η θεολογική ερμηνεία του Εγκλείστου στα ιστορικά γεγονότα της εποχής του έχει κάποια οντολογική, ορθολογική και ιστορική βάση; Η σοφή ματιά των κεκαθαρμένων και φωτισμένων Ασκητών και Ερημιτών μοναχών εξάπαντος είναι σαφής, λογική και διεισδυτική, ωφέλιμη και χρήσιμη σε κάθε εποχή και για κάθε επώδυνη ανθρώπινη δοκιμασία που εμφανίζεται αιφνίδια και τυραννικά στο χωρόχρονο της ανθρωπότητας.
Υπάρχουν, άραγε, στοιχεία και ίχνη αντικειμενικότητας στις επιστολές τους; Εξάπαντος θεωρώ, ότι αμφότεροι οι συγγραφείς αδυνατούν να φτάσουν εκείνην την ιδανική αντικειμενικότητα (ποιος άλλωστε δύναται να ισχυρισθεί ότι υπάρχει η ακραιφνής και η γνησία ιστορική αντικειμενικότητα;), καθότι αναμφίβολα παρεμβάλλονται στην γραφίδα τους, μεταφυσικές ή άκρως υλιστικές αντιλήψεις, αθεϊστικές ή και θεολογικές προσεγγίσεις, τα συναισθήματα και οι ψυχολογικές (προ)διαθέσεις και ιδεολογικές τάσεις των συγγραφέων αφού ήδη ζούν και αλληλεπιδρούν ψυχοσωματικά εντός του ίδιου και αυτού χωροχρονικού πλαισίου που τους περιβάλλει και το περιγράφουν εν δυνάμει ιστορικά και κριτικά σύμφωνα με τις δικά τους πολιτισμικά και πολιτικά κριτήρια και τις εκάστοτε προσλαμβάνουσες παραστάσεις.
Του Παναγιώτη Νούνη
Φοιτητής της Φιλοσοφικής Σχολής
Ιστορικός Ερευνητής
8ο Εξάμηνο
Φιλοσοφική Σχολή
2020
Πανεπιστήμιον Κύπρου

ΥΠΟΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ:
[1] Οφειλέτης θερμών και εγκάρδιων ευχαριστιών στον φιλότιμο κόπο της φίλης μου νηπιαγωγού κ. Κυριακής Γρηγορίου που μου μετέφρασε εν δυνάμει από τα Αγγλικά στα Ελληνικά την εν λόγω επιστολή του Ανωνύμου προς τον Πέτρο του Παλέρμου ώστε να διαχειριστώ και να επεξεργαστώ καλύτερα το θέμα μου στην μητρική μας Ελληνική Γλώσσα.
  • [2] Γραπτές και προφορικές πληροφορίες ή παραδόσεις από την καθηγήτρια του ακαδημαϊκού μαθήματος της κ. Αγγελικής Κονναρή, όπου παραπέμπουν κυρίως: στο Norman Kings of Sicily and the Rise of the Anti-Islamic Critique: Baptized Sultans.

  • [3] Φώτης ΚόντογλουΟ «Εγκλειστος» Αγιος Νεόφυτος ο Κύπριος, Ασάλευτο Θεμέλιο, Ακρίτας, 1996.


Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου