Translate

Πέμπτη, 14 Ιουνίου 2018

ΜΟΝΑΧΟΥ ΣΕΡΑΦΕΙΜ ΖΗΣΗ, ΤΟ ΘΕΜΑ ΤΗΣ ΟΥΚΡΑΝΙΑΣ: ΤΟ ΦΑΝΑΡΙ ΚΑΙ Η ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΤΩΝ ΗΠΑ ΣΤΟ ΠΑΡΟΝ



Ὁ Τροῦμαν, ὁ Ἀθηναγόρας καί ἡ Παγκόσμια Ὀρθοδοξία:
μία ἐκ τῆς ἱστορίας ἐναλλακτική ἐπιλογή 
γιά τίς παροῦσες σχέσεις τῶν ΗΠΑ μέ τήν Κωνσταντινούπολη. 
Μέρος Β΄

Του Μοναχού Σεραφείμ Ζήση

6. Τό θέμα τῆς Οὐκρανίας: τό Φανάρι καί ἡ πολιτική τῶν ΗΠΑ στό παρόν
Τέλος (ζ), «θερμή» προέκταση τῆς προτάσεως τοῦ καθηγητοῦ Κύρου ἀποτελεῖ ἠ ἐκκλησιαστική κατάσταση στήν Οὐκρανία, ἰδίως τίς τελευταῖες ἡμέρες (Ἀπρίλιος 2018), τῆς ὁποίας κατ΄ ἐξοχήν ἅπτονται οἱ θέσεις τοῦ ἄρθρου τοῦ καθηγητοῦ.
Ἡ ἀπόσπαση τῆς Οὐκρανίας ἀπό τήν φυσιολογική, ἱστορική σχέση της μέ τήν Ρωσσία ὑπῆρξε μία ἀπό τίς προτεραιότητες τῆς μετασοβιετικῆς ἐξωτερικῆς πολιτικῆς τῶν ΗΠΑ, ὅταν δηλαδή αὐτές ἀπέκτησαν τό παγκόσμιο μονοπώλιο ἰσχύος, ὡς μόνη ὑπερδύναμη. Αὐτό εἶναι φανερό στά γραπτά τοῦ κορυφαίου Ἀμερικανοῦ ἀναλυτῆ Ζμπίγκνιου Μπρεζίνσκι, ἀλλά καί τοῦ γνωστοῦ πολιτικοῦ καί ΥΠ.ΕΞ. τῶν ΗΠΑ Χένρυ Κίσσιντζερ, ἤδη ἀπό τήν δεκαετία τοῦ 1990. Ὁ πρῶτος ἔγραφε τό 1997 σχετικῶς μέ τήν δημιουργία τοῦ νέου Κράτους (ἱδρ. 1991) τῆς Οὐκρανίας: «Ἡ ἀπώλεια τῆς Οὐκρανίας ἦταν κρίσιμης σημασίας ἀπό γεωπολιτική ἄποψη, γιατί μείωσε δραστικά τίς γεωστρατηγικές ἐπιλογές τῆς Ρωσίας. Ἀκόμη καί χωρίς τά Βαλτικά κράτη καί τήν Πολωνία, ἄν ἡ Ρωσία διατηροῦσε τόν ἔλεγχο τῆς Οὐκρανίας, θά μποροῦσε νά ἐπιδιώξει νά εἶναι ὁ ἡγέτης μιᾶς ἰσχυρῆς εὐρασιατικῆς αὐτοκρατορίας, στήν ὁποία ἡ Μόσχα θά μποροῦσε νά κυριαρχεῖ ἐπάνω στούς μή Σλάβους στά νότια καί στά νοτιοανατολικά τῆς πρώην Σοβιετικῆς Ἕνωσης [...] ... ὁποιαδήποτε νέα εὐρασιατική αὐτοκρατορία, πού θά βασιζόταν καθαρά στή ρωσική δύναμη χωρίς τήν Οὐκρανία, θά γινόταν ἀναπόφευκτα λιγότερο εὐρωπαϊκή καί περισσότερο ἀσιατική κάθε χρόνο ποὐ θα περνοῦσε [...] Ἡ ἀνεξαρτησία τῆς Οὐκρανίας στέρησε ἐπίσης τή Ρωσία ἀπό τἠν κυρίαρχη θέση της στή Μαύρη Θάλασσα, ὅπου ἡ Ὀδησσός χρησίμευε ὡς ἡ ζωτική πύλη τῆς Ρωσίας γιά τό ἐμπόριο μέ τή Μεσόγειο καί τόν πέραν αὐτῆς κόσμο»[52].
Παρομοίως ἐκφράστηκε σέ κείμενό του τό 1994 καί ὁ γνωστός «φιλέλλην» Χένρυ Κίσσιντζερ (οἱ συστάσεις περιττεύουν): «Ἡ συντριπτική πλειοψηφία τῶν ἡγετικῶν μορφῶν τῆς Ρωσσίας, ἀνεξαρτήτως πολιτικῶν πεποιθήσεων, ἀρνοῦνται νά δεχθοῦν τήν κατάρρευση τῆς Σοβιετικῆς Αὐτοκρατορίας ἤ τήν νομιμότητα τῶν διαδόχων κρατῶν, ἰδιαιτέρως τῆς Οὐκρανίας, τῆς κοιτίδος τῆς Ρωσσικῆς Ὀρθοδοξίας [...] [ἡ νέα ρωσσική ἡγεσία] δέν δικαιοῦται νά τῆς δοθεῖ ἡ σφαῖρα ἐπιρροῆς τήν ὁποία Τσάροι καί κομμισσάριοι ἔχουν ἐπί 300 χρόνια ὀρεχθεῖ γύρω  ἀπό τά ἀχανῆ σύνορα τῆς Ρωσσίας. Ἄν πρόκειται ἡ Ρωσσία νά γίνει σοβαρός συνεταῖρος στήν οἰκοδόμηση μιᾶς νέας παγκοσμίου τάξεως, πρέπει νά εἶναι ἕτοιμη γιά τίς ὑποχρεώσεις τῆς σταθερότητος, ὅπως ἐπίσης καί γιά τά ὀφέλη της»[53].
Σκοπός ἦταν νά ταπεινωθεῖ ἡ αὐτοσυνειδησία ἤ καί ἡ προοπτική ἱδρύσεως μιᾶς «νεοτσαρικῆς» Ρωσσίας, ὡς εὐρασιατικῆς δυνάμεως. Ἄλλωστε ἡ «Πορτοκαλί Ἐπανάσταση» τῆς Οὐκρανίας (2004-2005)[54], ὅπως καί ἡ «Ἐπανάσταση τῶν Ρόδων» τῆς Γεωργίας (2003), εἶχε ἀπώτερο σκοπό τήν ἔνταξη τῶν κρατῶν αὐτῶν στόν δυτικό συνασπισμό, μέ ἀπομάκρυνσή τους ἀπό τή ρωσσική σφαῖρα ἐπιρροῆς (καί στίς δύο χῶρες συνοδεύθηκε αὐτή ἀπό ἔνοπλη ἀναταραχή τήν ὁποία ξεκίνησαν τά δυτικά συμφέροντα). Νομίζω, πώς εἶναι περιττό νά ὑπενθυμίσουμε, ὅτι Ρῶσσοι καί (κεντροανατολικοί) Οὐκρανοί εἶναι βασικῶς ὁ ἴδιος λαός, ὅπως εἶναι οἱ Ἑλλαδῖτες καί οἱ Κύπριοι.
Οὕτως ἐχόντων τῶν πραγμάτων, μέ λύπη εἴχαμε δεῖ νωρίτερα, ἐδῶ καί μῆνες, τόν «παράπλευρο τύπο» τοῦ Οἰκουμενικοῦ μας Πατριαρχείου νά περιφέρει στήν εὔφλεκτη ἐκκλησιαστική καί πολιτική κατάσταση τῆς Οὐκρανίας (μέ τήν μία κανονική δικαιοδοσία, τίς δύο σχισματικές καί τήν οὐνιτική[55]) τόν ἀναπτῆρα μιᾶς ἐνδεχομένης οὐκρανικῆς Αὐτοκεφαλίας μέσα ἀπό μία ἐλπιζόμενη συναίνεση τοῦ Οἰκουμενικοῦ Πατριαρχείου. Εἴτε αὐτό ἀποτελεῖ ἔμμεση ἀντισταθμιστική ἀπειλή τοῦ Φαναρίου ἐπί τῶν Ρώσσων, εἴτε πραγματική προοπτική, δέν παύει νά συντελεῖ στήν ἐφαρμογή τῆς ἀγγλοσαξωνικῆς τακτικῆς τοῦ «διαίρει καί βασίλευε» (“divide and conquer”)· εἶναι ἐπίσης καί ἐπάλειψη μέλιτος στό ψωμί τῶν Ἀμερικανῶν, γιά τήν τελεία ἀποκοπή τῆς Οὐκρανίας, καί ἐκκλησιαστικῶς δηλαδή, ἀπ΄ ὅ,τι τήν συνδέει μέ τόν εὐρύτερο φυλετικό της κορμό, τῶν Ρώς[56], πρός ὄφελος τοῦ ΝΑΤΟ (ἀκριβῶς ὅπως ἡ δημιουργία τῆς σχισματικῆς «Ἐκκλησίας τῶν Σκοπίων», ἐνίσχυσε τήν ἐθνική ψευδο-αὐτοσυνειδησία τοῦ προτεκτοράτου τῆς FYROM).
Ὁ διακεκριμένος Οἰκουμενιστής καθηγητής (τοῦ παπικοῦ παν/μίου τοῦ Graz) κ. Γρηγόριος Λαρεντζάκης[57] ἐξετάζει τό ἑξῆς «ὅραμα» (ὅπως τό λέγει) «... θά ἦταν δυνατόν νά δημιουργηθεῖ μία Αὐτοκέφαλη Ἐκκλησία Οὐκρανίας, ἐξελισσόμενη ἀπό θυγατέρα σέ ἐνηλικιωμένη ἀδελφή Ἐκκλησία; [...] Οὐτοπία; Ἴσως σήμερα καί κατ΄ ἄνθρωπον ναί! Ὅμως τό μέλλον ἀνήκει στόν Θεό, ὁ ὁποῖος κάνει τά ἀδύνατα δυνατά καί μᾶς ἐνθαρρύνει νά ἐλπίζουμε [...] μία παρόμοια πρόταση θά δημιουργήσει ἰσχυρές ἀντιδράσεις τόσον ἀπό τό Πατριαρχεῖο Μόσχας ὅσον καί ἀπό τό Βατικανό γιά τήν ἀπώλεια χώρου ἀμέσου δικαιοδοσίας καί συμφερόντων, γεγονός ἀσφαλῶς ὀδυνηρό».
Ἀλλά καί ο ἴδιος ὁ Οἰκουμενικός Πατριάρχης φαίνεται νά εὐνοεῖ σήμερα φανερῶς τήν προοπτική αὐτή, ἀφοῦ ὑποκαίει[58] τίς ἐλπίδες τῆς Κυβερνήσεως Ποροσένκο γιά μιά ἀπ΄ εὐθείας χορήγηση Αὐτοκεφαλίας ἀπό τό Οἰκουμενικό Πατριαρχεῖο πρός τήν μελλοντική «Αὐτοκέφαλη Ἐκκλησία τῆς Οὐκρανίας», ἡ ὁποία σχεδιάζεται νά ἀπορροφήσει ὄλες τίς ὑπάρχουσες ἐκεῖ ὀντότητες[59], δηλ. καί τήν μόνη ἱεροκανονική Μητρόπολη Κιέβου (τοῦ Πατριαρχείου Μόσχας) μαζί μέ τούς σχισματικούς.
Ὅμως ἡ αὐτοκεφαλία ἰδιαιτέρως τῆς Οὐκρανίας, κακά τά ψέμματα, δέν μπορεῖ νά διαλάθει, ὅτι συμπληρώνει μία εὐρύτερη γεωπολιτική ἀνατροπή. Ἡ ἀπόκτηση αὐτοκεφαλίας μέ τό πέρας τῶν αἰώνων «ἄρχισε νά γίνεται μιά ἔκφραση ἐθνικῆς καί πολιτικῆς ἀνεξαρτησίας, “τό καταστατικό σύμβολο ἑνός νέου «χριστιανικοῦ ἔθνους»”. Ἐκεῖ πού ἡ αὐτοκεφαλία σήμαινε παλαιότερα τήν ἀνεξαρτησία σέ ἕνα καθαρά ἐκκλησιαστικό ἐπίπεδο, τώρα ἄρχισε νά σχετίζεται μέ τήν πολιτική  ἀνεξαρτησία»[60]. Στήν Οὐκρανία συγκεκριμένα, ἡ προσπάθεια ἐκκλησιαστικῆς ἀναβαθμίσεως τοῦ Κιέβου ἔχει συνδεθεῖ καί στό παρελθόν, ἀπό τόν 15ο αἰ., μέ τήν προσπάθεια διαρρήξεως τοῦ δεσμοῦ τῶν ἐντοπίων Ρώσσων τοῦ Κιέβου μέ τό Πατριαρχεῖο Μόσχας καί τόν ἐκλατινισμό τους ἀπό τούς Πολωνούς καί Λιθουανούς Παπικούς. Κατά τόν καθηγητή Βλάσιο Φειδᾶ στήν περιοχή τοῦ Κιέβου «οἱ ὀρθόδοξοι πληθυσμοί ἦσαν κυρίως ὀρθόδοξοι Ρῶσσοι, ἡ δέ ἵδρυσις τῆς Μητροπόλεως Κιέβου ἀπεσκόπει εἰς τήν θεσμικήν ἐπιβολήν τῆς λατινικῆς Οὐνίας»[61] καί ἀκόμη ὅτι «ἤδη τό 1361 ὁ Λιθουανός ἡγεμών Ὀλγκιέρντ ἐπέτυχε νά ἐπιβάλῃ μητροπολίτην εἰς Κίεβον, ἀλλ΄ ἡ προσπάθεια, μετά μακράν ἔριδα, ἀπέτυχε προσωρινῶς, διά νά ἐπιτύχῃ τελικῶς περί τά μέσα τοῦ ΙΕ’ αἰῶνος, ὁπότε τό Κίεβον, παρά τάς ἐντόνους ἀντιθέσεις τῆς Μόσχας, ἀνεκηρύχθη Μητρόπολις»[62]. Δυστυχῶς, ὅλα συντείνουν στό νά καταδείξουν ὅτι καί στό παρόν ἡ ἐπιδιωκόμενη ἐκκλησιαστική «ἀνύψωση» τῆς Οὐκρανίας σέ αὐτοκέφαλη Ἐκκλησία, μέσῳ τοῦ κύρους τοῦ Οἰκουμενικοῦ Πατριαρχείου τώρα, ἔχει καί μετά ἀπό τόσους αἰῶνες τόν ἴδιο πολιτικό σκοπό, ἐκεῖνον τῆς τελείας «ἀπορωσσοποιήσεώς» της, πρός μεγάλη χαρά τῶν Ἀμερικανῶν «προστατῶν» τοῦ Πατριαρχείου, στούς ὁποίους ἄλλωστε ὁ Πατριάρχης κ. Βαρθολομαῖος ἐναποθέτει καί τίς ἐλπίδες του γιά ἐπαναλειτουργία τῆς Θεολογικῆς Σχολῆς τῆς Χάλκης.
Την πολιτική αὐτή χροιά τῶν σχετικῶν κινήσεων ἀναδεικνύει, ἀθελήτως βέβαια, ὁ σεβ. Μητροπολίτης Μεσσηνίας,altera vox τοῦ Οἰκουμενικοῦ Πατριαρχείου ἐν Ἑλλάδι. Ἐπεκτείνοντας στήν πολιτική παλαίστρα τό θέμα τῆς μή συμμετοχῆς τῆς Ρωσσικῆς Ἐκκλησίας στήν (αἱρετική) Σύνοδο τοῦ Κολυμπαρίου (2016), ὁ Μητροπολίτης εἶπε καί τά ἑξῆς ρωσσοφοβικά γιά τόν Πρόεδρο τῆς Ρωσσικῆς Ὁμοσπονδίας Βλαδίμηρο Ποῦτιν: «Ὁ πολιτικός αὐτός ἡγέτης μέ θεοκρατικές ἀντιλήψεις χριστιανικοῦ ἰδεώδους, μεσαιωνικοῦ τύπου καί καρλομάγνειας μεθόδου, μέ τήν συνεργασία καί τῆς ἐκκλησιαστικῆς ἡγεσίας καί μέ “σημαία” τόν ἀντιδυτικισμό, προσπαθεῖ νά δημιουργήσει ἕνα ἰδεολογικό καί πνευματικό ἀντιστάθμισμα πρός κάποιες ἄλλες μορφές ἀντίστοιχων θεοκρατικῶν ἡγεσιῶν, ὅπως γιά παράδειγμα τῶν θεοκρατικῶν ἰσλαμικῶν καθεστώτων, οἱ ὁποῖες ὅμως δέν ἀπέχουν πολύ ὡς πρός τή μέθοδο, τίς ἀποκλειστικότητες, τίς ἐπιδιώξεις καί τίς ἀπολυτοποιήσεις. Ἡ στάση τους ὅμως αὐτή μᾶλλον τό ἀντίθετο ἀποτέλεσμα προοιωνίζει, δηλαδή τή διάσπαση καί τήν ἔνταση ὄχι μόνο μέσα στήν Ὀρθοδοξία ἀλλά καί στόν λοιπό Χριστιανισμό καί στίς σχέσεις τους μέ τίς ἄλλες Θρησκεῖες»[63].
Δέν εἶναι δύσκολο νά διακρίνει κανείς ἐδῶ ἰδιαιτέρως τήν μομφή τοῦ Μητρ. Μεσσηνίας γιά τόν ἀντιδυτικισμό τοῦ Ποῦτιν ὡς πρόσκομμα στίς σχέσεις μέ τόν «λοιπό Χριστιανισμό» καί τίς ἄλλες θρησκεῖες· εἶναι λοιπόν καθαρῶς πολιτισμικό τό «πρόβλημα» μέ τήν πολιτική Ποῦτιν! Ἐάν πάντως καί ἄλλοι Ἱεράρχες μας βλέπουν στήν ἐθνική καί ἐκκλησιαστική πολιτική τοῦ Ποῦτιν, ὅσα βλέπει ὁ κ. Χρυσόστομος, δέν χρειάζεται πλέον νά ἀποροῦμε γιά τήν γενική ἱεροσυνοδική συνενοχή ἤ τοὐλάχιστον ἀφωνία ἀπέναντι στήν ἀποδόμηση τῆς κοινωνίας μας ἀπό τούς προδότες πολιτικούς μας (ἡ προδοσία πάντως δέν περιορίζεται σέ αὐτούς). Θά κάνω, ὅμως, καί μία πρόβλεψη: Ὁ Σεβ. Μητροπολίτης Μεσσηνίας συντόμως θά τύχει εὐνοϊκῆς ἀναφορᾶς τῆς ἐτησίου ἐκθέσεως τοῦ State Department γιά τίς θρησκευτικές ἐλευθερίες στήν Ἑλλάδα, θά προαχθεῖ δέ καί σέ ὑψηλότερη ἐκκλησιαστική θέση, ἀφοῦ ἡ «πολιτική ὀρθότης» (ἐν προκειμένῳ ὁ ... «ἀντι-τσαρισμός» του) ἀμείβεται ὄχι μόνον «εἰς τήν αἰωνίαν Ἀνατολήν» (μέ ἐννοεῖτε, νομίζω), ἀλλά καί στήν ἐγκόσμιο Δύση.
Δυστυχῶς, καί παλαιότερες ἀπόψεις τοῦ Οἰκουμενικοῦ Πατριάρχου κ. Βαρθολομαίου, δείχνουν ὅτι ὁ σεβ. Μεσσηνίας ἔχει ἀπόλυτη σύμπνοια μέ τόν Κωνσταντινουπόλεως. Ὁ κ. Βαρθολομαῖος, ἐνῷ δέν ἐνοχλεῖται καθόλου ἀπό τούς κεντρομόλους μηχανισμούς τῶν Δυτικῶν, διαφωνεῖ ὅμως μέ τήν δημιουργία συνασπισμοῦ Ὀρθοδόξων Κρατῶν, ἄν καί αὐτή ἦταν πάγια τακτική τῆς ρωμέηκης («βυζαντινῆς») πολιτικῆς μας θεολογίας[64]· πρό 20 ἐτῶν ἐπιβεβαιώθηκε πώς: «Ὅσο γιά τήν ἰδέα ἑνός “ὀρθοδόξου ἄξονα” πολιτικῆς φύσεως στήν ἀνατολική Εὐρώπη, εἶναι ἐντελῶς ξένη γιά τόν Πατριάρχη. Τό 1993 συνῆλθε στή Θεσσαλονίκη ἕνα συνέδριο ὀρθοδόξων κοινοβουλευτικῶν. Ὁ Πατριάρχης τούς ἀπηύθυνε ἕνα μήνυμα ἀποδοκιμαστικό κάθε πολιτικῆς συμμαχίας στό ὄνομα τῆς Ὀρθοδοξίας. Ναί, ἀνήκουμε στήν ἴδια οἰκογένεια, ἔχουμε κοινά πνευματικά καί πολιτιστικά ἐνδιαφέροντα. Ἀλλά οἱ ἔννοιες “ἄξονας” ἤ “μπλόκ” εἶναι καθαρά ἐγκόσμιες, ὁδηγοῦν τό πνευματικό στό πολιτικό, ἐντελῶς ὅπως ὁ ἐθνικισμός. Αὐτό δέν ἀφορᾷ καθόλου τή “συνοδικότητα” τῆς ὀρθόδοξης ἐκκλησιολογίας. Ἄς μήν κάνουμε πρῶτα ἐκεῖνο πού θά ἔπρεπε νά γίνει ἔπειτα»[65].
Ἐννοεῖ, λοιπόν, σοβαρῶς ὁ Οἰκουμενικός Πατριάρχης τήν θέση του ὡς Προκαθημένου τῆς Μητρός Ἐκκλησίας, τῆς ἐχούσης τά πρεσβεῖα τιμῆς μεταξύ τῶν Ὀρθοδόξων; Πῶς θά ἐκληφθεῖ ἡ στάση του, μέ τήν ἀνάμειξή του στό oὐκρανικό πρόβλημα εἰς βάρος σεβαστῆς ἀδελφῆς Ἐκκλησίας, πρός ὄφελος τῶν σχισματικῶν; Ἰδού, ὁ πειρασμός τῆς ἐντάξεώς μας στά περιστρεφόμενα γρανάζια τῆς ἀμερικανικῆς μηχανῆς ἀναδύεται γιά μιά ἀκόμη φορά ἔντονος, πρός μεγάλην ἱκανοποίηση τοῦ καθηγητοῦ Ἀλεξάνδρου Κύρου, ὥστε νά ἀποδειχθεῖ ἡ χρησιμότητα τοῦ Οἰκουμενικοῦ μας Πατριαρχείου στίς ΗΠΑ καί τούς συμμάχους των! Θά ὑποκύψει τό Φανάρι ὑπό τόν κ. Βαρθολομαῖο στόν καταστροφικό ρωσσοφοβικό πειρασμό νά ἐνισχύσει τόν ἐκδυτικισμό τῆς Οὐκρανίας; Φαίνεται δυστυχέστατα, ὅτι ναί ...

Εἴθε τήν πεμπτουσία τοῦ ἄρθρου τοῦ καθηγητοῦ Κύρου καί τῆς νοοτροπίας πού αὐτό ἐκπροσωπεῖ νά μποροῦσαν νά ἀναλύσουν καί ἀφομοιώσουν καί οἱ ἰθύνοντες τῆς Ρωσσικῆς Ἐκκλησίας, οἱ ὁποῖοι, ἐπίσης αἰχμάλωτοι τῆς παναιρέσεως τοῦ Οἰκουμενισμοῦ, ἀποδεικνύονται οὐσιαστικῶς ὑπονομευτές (ἤ προδότες, ἐπί τό σαφέστερον) τοῦ τωρινοῦ ἀγῶνος τοῦ ρωσσικοῦ ἔθνους καί ὅλων τῶν ὀρθοδόξων ἐθνῶν, ἐναντίον τῶν μηχανισμῶν τῆς παγκοσμιοποιήσεως, ἡ ὁποία ἀπεργάζεται τήν θρησκευτική, πολιτισμική, πολιτική καί οἰκονομική ἀποδόμηση καί συγχώνευση τους στόν παγκόσμιο «χυλό».
(ΣΥΝΕΧΙΖΕΤΑΙ)


ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΤΕΛΟΥΣ

[52] Z. BRZEZINSKI, Η Μεγάλη Σκακιέρα· η αμερικανική υπεροχή και οι γεωστρατηγικές της επιταγές, μτφρ. Ελ. Αστερίου, εκδ. Λιβάνη - «Νέα Σύνορα», Αθήνα 1998, σ. 163.162ἑ.
[53] H. KISSINGER, Diplomacy, Simon & Schuster, New York 1994, σ. 815.818: «The overwhelming majority of Russia’s leading figures-whatever their political persuasion-refuse to accept the collapse of the Soviet Empire or the legitimacy of the successor states, especially of Ukraine, the cradle of Russian Orthodoxy […] [The new Russian leadership] is not entitled to be handed the sphere of influence that tsars and commissars have coveted all around Russia’s vast borders for 300 years. If Russia is to become a serious partner in building a new world order, it must be ready for the disciplines of stability as well as for its benefits».
[54] Ι.Μ.ΠΑΝΤΟΚΡΑΤΟΡΟΣ, «Σύντομη ἱστορία τῆς δυτικῆς ὑπονομεύσεως τῆς Μικρᾶς Ρωσίας (Οὐκρανίας)» (https://www.impantokratoros.gr/B0A16ECE.el.aspx)
[55] Βλ. αὐτόθι, τήν εἰσαγωγή τῆς Ἱ. Μ. Παντοκράτορος.
[56] Περί τῆς ἱστορίας τῶν Ρώς καί τῆς εἰσόδου τους στήν Ὀρθοδοξία, βλ. ΧΡ. ΜΠΟΥΛΑΚΗ-ΖΗΣΗ, Ὁ ἐκχριστιανισμός τῶν Ρώσων, ἐκ. Βρυέννιος, Θεσσαλονίκη 1989.
[57] «Μία Αυτοκέφαλος ενωμένη Εκκλησία Ουκρανίας; Σκέψεις και προοπτικές» (17 Ἰουλ 2017) http://www.amen.gr/article/mia-aftokefalos-enomeni-ekklisia-oukranias-skepseis-kai-prooptikes
[58]  «Το Οικουμενικό Πατριαρχείο αποδέχθηκε να εξετάσει αίτημα περί αυτοκεφαλίας στην Ουκρανία» (22 Ἀπρ 2018) (http://www.amen.gr/article/to-oikoumeniko-patriarxeio-apodexthike-na-eksetasei-aitima-peri-aftokefalias-stin-oukrania )
[59] Συμφώνως πρός δηλώσεις τοῦ σχισματικοῦ Πατριάρχου Κιέβου κ. Φιλαρέτου, βλ. FRED WEIR, «Ukraine's political divisions play out among its Orthodox congregations» (8 Μαΐου 2014) (https://www.csmonitor.com/World/Europe/2014/0508/Ukraine-s-political-divisions-play-out-among-its-Orthodox-congregations ): «Now Filaret says that Ukraine's growing political crisis is a signal from above that it's time to unite all of the Orthodox faithful into a single church [...] We want a united, equal Ukrainian Church, which is independent of the Moscow Patriarchy. It will happen [amid these political events] because God creates such conditions that, even if [Moscow] doesn't want it, they will come to it».
[60] J. ERICKSON, «Αυτοκεφαλία και Αυτονομία», στό Καιρός συνεσταλμένος το λοιπόν, ἐπιμ. P. De Mey- Μ. Σταύρου, ἐκδ. Ἐν πλῷ,  Ἀθήνα 2015, σ. 160.
[61] ΒΛ. ΦΕΙΔΑΣ, Ἐκκλησιαστική Ἱστορία τῆς Ρωσσίας, ἔνθ’ ἀνωτ., σ. 245
[62] ΒΛ. ΦΕΙΔΑΣ, «Κίεβον», ΘΗΕ 7 (1965) 557
[63] ΙΩ. ΜΠΟΥΓΑΣ, «Μεσσηνίας Χρυσόστομος: Νέος “ψυχρός πόλεμος” Ανατολής και Δύσης» (15 Ἰολ 2017), https://www.eleftheriaonline.gr/local/koinonia/ekklisia/item/129350-messinias-xrysostomos-neos-psyxros-polemos-anatolis-kai-dysis
[64] ΒΛ. ΦΕΙΔΑΣ, Βυζάντιο, Ἀθῆναι 1991[3], σ. 180: «Ἡ μεταστροφή ἑνός βαρβαρικοῦ λαοῦ στόν Χριστιανισμό [...] σήμαινε ὁπωσδήποτε τήν αὐτόματη ἔνταξη στήν ἱεραρχημένη ὁμοσπονδία τῶν χριστιανικῶν λαῶν, οἱ ὁποῖοι, παρά τήν πλήρη πολιτική ἀνεξαρτησία τους, ἀσπάζονταν τήν πολιτειολογική ἀρχή τῆς ἑνότητας τῆς θεοδώρητης ἐξουσίας τῆς “βασιλείας” καί τῆς μετά τό βάπτισμα αὐτοδίκαιης συμμετοχῆς τῶν ἡγεμόνων τους στήν ἄσκησή της μέ ἐπικεφαλῆς τόν ἐκλεκτό τοῦ Θεοῦ βυζαντινό αὐτοκράτορα».
[65] OL. CLÉMENT, «Ἡ ἀλήθεια ἐλευθερώσει ὑμᾶς». Συνομιλώντας μέ τόν Οἰκουμενικό Πατριάρχη Βαρθολομαῖο Α΄, μτφρ. ἀπό τά Γαλλικά: Καίτη Χιωτέλλη, ἐκδ. Ἀκρίτας, Ὀρθόδοξη Μαρτυρία 59, Ἀθήνα 1997, σ. 196.