Translate

Δευτέρα, 4 Ιουνίου 2018

ΦΡΙΞΙΑΣ ΝΤΟΡΖΗ, Ο ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΚΟΣ ΣΚΕΠΤΙΚΙΣΜΟΣ ΤΟΥ ΚΑΡΤΕΣΙΟΥ






Τι είναι, και που αποσκοπεί, ο μεθοδολογικός σκεπτικισμός του Καρτέσιου; Επιτυγχάνει τον σκοπό του;

Της Φρίξιας Ντορζή


Προλογικά να αναφέρω, ότι θα προσπαθήσω βήμα-βήμα να απαντήσω προσεκτικά ένα προς ένα τα σημεία στον τίτλο-ερώτημα της εν λόγω δοκιμιογραφίας και εργασίας μου.

Κατ΄ αρχήν να πώ, για το πρώτο ερώτημα «τι είναι ο μεθοδολογικός σκεπτικισμός», ότι ο μεθοδολογικός σκεπτικισμός του Καρτέσιου πρόκειται για συγκεκριμένα στρατηγικά και φιλοσοφικά βήματα και αναγκαία καθήκοντα φερ΄ ειπείν που θα πρέπει να εξασκείται ο κάθε νέος φιλόσοφος για να φτάσει στην αλήθεια.

Ποια είναι τα καθήκοντα αυτά για την μεθοδική αμφιβολία;

Καθήκον των φιλοσόφων, σύμφωνα με τον Καρτέσιο, είναι εξ αρχής η άμεση απαλλαγή απ΄τις πολλαπλές προκαταλήψεις όπου στιβάζονται στο μνημονικό και γνωστικό σύστημα του ανθρώπου, κυρίως, από την νηπιακή, παιδική, εφηβική και ενήλικη ζωή του ανθρώπου. Να τεθούν δηλ. σε αμφιβολία όλα εκείνα όπου δύναται να αμφισβητηθούν. Στο εν λόγω σημείο εφαρμόζουμε νομίζω μια σύγχρονη Ψυχολογική μέθοδο της Εκπαιδευτικής Ψυχολογίας, εκείνην της μετα-γνώσης. Δηλαδή τον τρόπο όπου προσπαθούμε να γνωρίσουμε πως ακριβώς αποκτούμε γνώσεις. Αυτό ο Κέννυ το θεωρεί ως κλειδί και σοβαρό θέμα και για την Φιλοσοφία. Βέβαια ως συμπλήρωμα του πρώτου καθήκοντος είναι, δεύτερο, αν και μόνο αν διατυπωθούν οι όποιες αμφιβολίες να μη οδηγηθούν σε ένα ανεξέλεγκτο και ακραίο σκεπτικισμό. [1]

Ο μεθολογικός σκεπτικισμός σύμφωνα με τα πιο πάνω, πιο απλά και επιγραμματικά, θεωρώ ότι είναι τα αμέσως επόμενα τέσσερα σοβαρά μεθοδικά φιλοσοφικά στάδια:

(α) Σκόπιμη προσπάθεια απόσβεσης και διαγραφής όλων των προκαταλήψων.
(β) Αμφιβολία σε όσα πράγματα είναι εφικτό να αμφισβητηθούν.
(γ) Απόκτηση ή πρόσκτηση αδιαμφισβήτητης γνώσης και γνωσιολογίας μέσω της μετα-γνώσης.
(δ) Οι εύλογες αμφιβολίες να μη καταλήξουν σε αδιέξοδο και ακραίο σκεπτικισμό.


Το δεύτερο ερώτημα της εργασίας μου που χρήζει απαντήσης, είναι:

«που αποσκοπεί ο μεθοδολογικός σκεπτικισμός» του Καρτέσιου.

Ο μεθοδολογικός σκεπτικισμός του Καρτέσιου αποσκοπεί στα επόμενα δέκα σχεδόν στρατηγικά βήματα, τα οποία θέτω επιγραμματικά και αριθμημένα:

1.      Να σχετικοποιηθεί ο αισθητηριακός τρόπος απόκτησης γνώσεων.
2.      Να τεθούν εν αμφιβόλω οι αισθήσεις, αφού μόνο μέσω αυτών λαμβάνουμε πληροφορίες και γνώσεις.
3.      Να μη υπάρχει απόλυτη και τυφλή εμπιστοσύνη στις αισθήσεις, διότι συνήθως αυτές μας παραπλανούν.
4.      Να αποκτηθεί μια εσωτερική διανοητική διάκριση ώστε να ξεκαθαρίζει και να κοσκινίζει το αληθές από το ψευδές.
5.      Να αναγνωριστούν και επισημανθούν πέραν πάσης λογικής αμφιβολίας όσα δεν επιδέχονται ουδεμία αμφιβολία.
6.      Να αντιληφθούμε για ποια ακριβώς ζητήματα έχουμε την γνώριμη βεβαιότητα.
7.      Να ξεκαθαρισθεί το ζήτημα ιδεολογικά και οντολογικά για την ύπαρξη του Θεού.
8.      Να τεθούν νοητικά και υποθετικά πειράματα ώστε να βγάλουμε ασφαλή και αληθή συμπεράσματα.
9.      Να πασχίσει ο στοχαστής να γνωρίσει έστω και μίαν αδιαμφισβήτητη αλήθεια.
10.  Και εν τέλει αφού εφαρμοσθεί ολόκληρη η πιο πάνω στρατηγική του Καρτέσιου να προσκομισθεί μια αναντίρρητη απόδειξη και βεβαιότητα για την ανθρώπινη ύπαρξη. [2]

Ο μεθοδολογικός στρατηγικός και φιλοσοφικός σκεπτικισμός του Καρτέσιου αποσκοπεί στο τέλος της αέναης φιλοσοφικής αμφιβολίας. Με τρείς συγκεκριμένες λέξεις ο Καρτέσιος καταλήγει στο διάσημο φιλοσοφικό ρητό του, «σκέφτομαι, άρα υπάρχω». Σ΄ αυτό το σημείο, νομίζω, ότι και αποσκοπεί ο περίφημος σκεπτικισμός του Καρτέσιου. [3]

Δεν είμαι όμως και τόσο σίγουρη αν επιτυγχάνεται σε τέλειο και απόλυτο βαθμό ο σκοπός της μεθοδικής αμφιβολίας. Μπορεί να επιτυγχάνεται ο σκοπός ως ένα σημείο και να υστερεί πιθανόν σ΄ ένα άλλο. Ή μπορεί και να δίνει μια ώθηση το εν λόγω σταθερό σημείο στο να προχωρήσουμε πιο κάτω με τους στοχασμούς μας. Μπορεί εν μέρει να έχει την θετική οπτική και αξία του και παράλληλα να υπάρχει και το αρνητικό μέρος της.
Τώρα, σ΄αυτό το σημείο, να αναφερθώ, ότι εισχωρεί το αμέσως επόμενο φιλοσοφικό ερώτημα, όπου είναι:

που εν τέλει αποσκοπεί το εν λόγω ρητό; Είναι πράγματι το τέρμα της μεθοδικής αμφιβολίας; Μήπως είναι ένας σταθμός; Τι ακριβώς σημαίνει και που ακριβώς μας οδηγεί το «Σκέφτομαι, άρα υπάρχω»; Άραγε το εν λόγω φιλοσοφικό απόφθεγμα επιτυγχάνει τον στόχο και τον σκοπό του;

Ενδέχεται, εικάζω, ότι η εμβάθυνση και ανάλυση στο εν λόγω ρηθέν να μας αποδείξει σε ικανοποιητικό μάλλον βαθμό αν κατά πόσον επιτυγχάνεται και ο σκοπός του μεθοδολογικού σκεπτικισμού.

Mε το cogito ergo sum ο Καρτέσιος μας παραδίδει μια πρώτη φιλοσοφική αρχή ή ένα στοχασμούς περί της Πρώτης Φιλοσοφίας, δηλ. ένα πρώτο απαρασάλευτο κριτήριο όπου είναι εργαλείο για τον νού στο ταξίδι της αναζήτησης για την αλήθεια. [4]

Ο Καρτέσιος ως αυτό το σημείο φαίνεται να επιτυγχάνει με μαθηματική ακρίβεια το σκοπό του. Εξάλλου ήτο και άριστος μαθηματικός. Δεν πρόκειται όμως να εμβαθύνω ή και να αναλύσω την σημασία και αξία του εν λόγω κριτηρίου εξ αιτίας του αυστηρού περιορισμού των λέξεων.

Να σημειώσω, ωστόσο, ότι το «σκέφτομαι άρα υπάρχω» είναι ωσάν ο Καρτέσιος να επιβεβαιώνει την μεταφυσική εσωτερική φωνή του είναι μας την λεγομένη και συνείδηση.

Εδώ, σύμφωνα με τον Κέννυ φαίνεται να υφίσταται κάποια σημαντική ασάφεια αμφισημίες και προβληματική. [5]

Μερικά ερωτήματα που προκύπτουν για το όλο ζήτημα των ασαφιών, είναι:
(1)   Η σκέψη και η συνείδηση ταυτίζονται;
(2)   Η σκέψη είναι μια εναλλακτική μορφή συνείδησης;
(3)   Τι είναι η αντίληψη;
(4)   Τι είναι οι βουλήσεις;
(5)   Τι είναι το σκεπτόμενο πράγμα;
(6)   Τι σημαίνει το ενσυνείδητο όν;
(7)   Ποιο είναι εν τέλει το αποτέλεσμα της καρτεσιανής αμφιβολίας και του «σκέφτομαι, άρα υπάρχω»;
(8)   Ποια είναι τα δύο είδη ελευθερίας στον Καρτέσιο;

Για τον Καρτέσιο το όλο ζήτημα είναι λελυμένο. Απαντάει εντός των στοχασμών του ένα προς ένα τα προειρρημένα ερωτήματα. Το τελεσίδικο συμπέρασμα του είναι ότι είναι ένα σκεπτόμενο πράγμα, δηλαδή ένα σκεπτόμενο όν με συνείδηση. Το ρητορικό ερώτημα σ΄αυτό το σημείο του Κέννυ είναι εξαιρετικά εύστοχο και το συμμερίζομαι. [6]

Ο άνθρωπος όμως είναι μόνον αυτό και τίποτε άλλο;

Ο Καρτέσιος φαίνεται να θεωρεί στην τελεσίδικη φιλοσοφική σκέψη του ότι τα ανθρώπινα όντα είναι σύνθετα με νούν και με σώμα. Η εν λόγω σύνθεση νού/σώματος είναι σύμφωνα με τον Κέννυ ένας άκρως προβληματικό στοιχείο του καρτεσιανού συστήματος. Αποφαίνεται μάλλιστα ότι το ζήτημα νούς-σώματος είναι ένα άλυτο πρόβλημα.

Θεωρώ όμως, ότι από την εποχή του Καρτέσιου ως τα σήμερα οι ανθρωπιστικές και θετικές επιστήμες αναπτύσσονται και προοδεύουν. Ιδιαίτερα στον σύγχρονο κλάδο της Ψυχολογίας και των Νευροεπιστημών, που ίσως εκεί στο εν λόγω επιστητό να ξεκλειδωθεί εν τέλει και το μυστήριο της άρρηκτης σχέσεως ύλης-ενέργειας, νούς-σώμα, πως η ύλη επηρεάζει την σκέψη, ή πώς η σκέψη επηρεάζει τον νού.





ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ
[1] ΑΝΤΟΝΥ ΚΕΝΝΥ, ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΔΥΤΙΚΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ, Μετάφραση: Δέσποινα Ρισσάκη, Από τον Ντεκάρτ στον Κάντ, σελ. 165.
[2] ΑΝΤΟΝΥ ΚΕΝΝΥ, ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΔΥΤΙΚΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ, Μετάφραση: Δέσποινα Ρισσάκη, Από τον Ντεκάρτ στον Κάντ, σελ. 165-167.
[3] Α. ΚΕΝΝΥ, Από τον Ντεκάρτ στον Κάντ, σελ. 167.
[4] ΡΕΝΕ ΝΤΕΚΑΡΤ, ΣΤΟΧΑΣΜΟΙ ΠΕΡΙ ΤΗΣ ΠΡΩΤΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ, μετάφραση-σχολια: ΕΥΑΓΓΕΛΟΣ ΒΑΝΤΑΡΑΚΗΣ, εκδόσεις: ΕΚΚΡΕΜΕΣ, σσ. 308.
[5] Α. ΚΕΝΝΥ, Από τον Ντεκάρτ στον Κάντ, σελ. 168-170.
[6] Α. ΚΕΝΝΥ, Από τον Ντεκάρτ στον Κάντ, σελ. 171.