Translate

Τετάρτη, 30 Μαΐου 2018

ΘΕΟΦΑΝΗΣ ΠΑΤΤΙΧΗΣ, ΠΟΙΑ ΕΙΝΑΙ Η ΦΥΣΙΚΗ ΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΤΟΥ ΑΝΘΡΩΠΟΥ ΚΑΤΑ ΤΟΝ ΧΟΜΠΣ; ΠΩΣ ΟΔΗΓΕΙ ΣΤΟ ΚΟΙΝΩΝΙΚΟ ΣΥΜΒΟΛΑΙΟ;





ΠΟΙΑ ΕΙΝΑΙ Η ΦΥΣΙΚΗ ΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΤΟΥ ΑΝΘΡΩΠΟΥ ΚΑΤΑ ΤΟΝ ΧΟΜΠΣ; ΠΩΣ ΟΔΗΓΕΙ ΣΤΟ ΚΟΙΝΩΝΙΚΟ ΣΥΜΒΟΛΑΙΟ;

Toυ Θεοφάνη Παττίχη

Σύμφωνα  με τον Χόμπς, η φυσική κατάσταση του ανθρώπου είναι η πολιτική θεωρία του όπου σ΄ αυτήν θεωρεί ότι όλοι οι άνθρωποι είναι από την φύση τους ισότιμοι και άκρως ανταγωνιστικοί και επιθετικοί αναμεταξύ τους.

Στην εν λόγω θεωρία της φυσικής κατάστασης ο Χόμπς έχει την άποψη ότι οι άνθρωποι επιθυμούν θέλουν και πασχίζουν να διατηρήσουν την ατομική και οικογενειακή τους ελευθερία. Εξ αιτίας και του φυσικού ενστίκτου της ζωής παλεύουν να επιβιώσουν μέσα σε αντίξοες συνθήκες. Αλλά παράλληλα υφίσταται και η ισχυρή τάση, στη φυσική κατάσταση της ανθρωπότητας, να αποκτηθεί ή να επιβληθεί  η επιθετική κυριαρχία και εξουσία των δυνατών επι των αδυνάτων ανθρώπων. Ισχύει πιο απλά ο νόμος της ζούγκλας. Υπάρχει ένας απάνθρωπος και φρικτός αδελφοκτόνος παγκόσμιος πόλεμος και ανταγωνισμός μη οργανωμένης εξουσίας. 1

Η φυσιολογική εξέλιξη της ίδιας πολιτικής θεωρίας του Άγγλου Φιλοσόφου Τόμας Χόμπς, μας διδάσκει, ότι:
στην εν λόγω φυσική κατάσταση εξ αιτίας του ισχυρού ενστίκτου της ζωής και του θανάτου συμβαίνει μια επιθετική σύγκρουση στο διηνεκές. Πρόκειται για έναν ασταμάτητο παγκόσμιο πόλεμο, μια εξωφρενική ανθρωποφαγία, όπου δεν φαίνεται να έχει τελειωμό. Πρόκειται για έναν τραγικότατο πόλεμο όλων των ανθρώπων κατά πάντων και πασών. Ο εν λόγω ανταγωνιστικός πόλεμος για επιβίωση του ισχυρότερου και δυνατότερου είναι φυσικό επακόλουθο να κάμνει την ζωή όλων πολύ δύσκολη, θλιβερή, σύντομη, απάνθρωπη, σκέτη κόλαση. 2

Αν πρέπει να γίνει κάτι κατανοητό στην θεωρία του Χόμπς, ώστε να μπούμε βαθύτερα στην φιλοσοφική σκέψη του, πρέπει να προσθέσω μάλλον και αυτή την σημαντική ίσως λεπτομέρεια:

στην φυσική κατάσταση του παγκόσμιου ανταγωνιστικού συγκρουσιακού ολέθρου και της ακοίμητης πολεμικής πολτοποίησης της ανθρωπότητας, η «ανθρωπίνη» αλληλεξόντωση, για να επιβιώσει ο δυνατός και ισχυρός «άνθρωπος» δεν υπάρχουν τα γνωστά σε εμάς πολιτικά και κοινωνικά πράγματα ή δικαιώματα και οι έννοιες όπως π.χ. η δικαιοσύνη, το άδικο, το δίκαιο,  η ιδιοκτησία, τα ανθρώπινα δικαιώματα κ.ο.κ. Στην φυσική κατάσταση του Χόμπς έχουμε σε απόλυτο βαθμό ένα «νόμιμο» λουτρό αίματος και μια «δικαιωματική» σφαγή, όλων εναντίων όλων, εξ αιτίας του γεγονότος ότι οι μοναδικές «ανθρώπινες αρετές» όπου εντοπίζει κανείς σε έναν τέτοιου είδους πόλεμο, είναι, η ισχύς και η εξαπάτηση εναντίον του εχθρού. 3

Στο λεξικό του Χόμπς γράφει αρκετά ενδιαφέροντα και αναλυτικά πράγματα για την φυσική κατάσταση και αντιγράφω ένα σημείο όπου θεωρώ ότι και αυτό ανταποκρίνεται με λίγες λέξεις ως ένας ολοκληρωμένος ο ορισμός της πολιτικής θεωρίας του:

«Τhe state of nature is the condition that human beings are in when there is no civil state. […] The state of nature is a dangerous place, but it is not a place of injustice or wickedness; (…) and there is no common power in the state of nature». 4

Με απλά λόγια και με δική μου ελεύθερη μετάφραση, ο ορισμός λέει: η φυσική κατάσταση είναι εκείνες οι προϋποθέσεις όπου τα ανθρώπινα όντα βρίσκονται σε μια κατάσταση που δεν υπάρχει οργανωμένο πολιτικό κράτος. Η φυσική κατάσταση είναι ένα επικίνδυνο μέρος, αλλά δεν είναι χώρος αδικίας ή αδυναμίας. Και δεν υπάρχει καμμία  κοινή εξουσία στην φυσική κατάσταση.

Tώρα με ποιόν τρόπο από την φυσική κατάσταση μεταβαίνουμε στο κοινωνικό συμβόλαιο;

Η ακατασίγαστη βαθιά επιθυμία των ανθρώπων να ευδαιμονίσουν και να ζήσουν μια ζωή ήσυχη, ανθρώπινη, χαρούμενη, ευτυχισμένη, με δικαιοσύνη και αγάπη, τους καθ΄οδηγεί το ένστικτο της ζωής στο να συγκροτήσουν μικρές κοινότητες και οργανωμένες κοινωνίες όπου θα υπόκεινται σε μία ανωτέρα και κεντρική αρχή. 5

Στη συνέχεια της φυσικής κατάστασης, μόλις η ανθρωπότητα αντιληφθεί για τα καλά, ότι η φυσική κατάσταση δεν είναι η συμφέρουσα και η λογική κατάσταση για την οικουμενική επιβίωση του ανθρώπινου είδους, συνέρχονται λόγου χάρη κατά ομάδες οι άνθρωποι, σύμφωνα με τον «ερμηνευτικό μύθο» του Χόμπς, για να συναποφασίσουν ώστε να επιλέξουν μίαν ισχυρή αντιπροσωπευτική προσωπικότητα, έναν μονάρχη ή έστω ένα κυρίαρχο ενωτικό-κοινοτικό συμβούλιο, όπου θα εξασκεί μίαν οργανωτική και απόλυτη εξουσία με κύριο αντάλαγμα της άμεσης κατάπαυσης αλλά συνάμα και της προοδευτικής άρσης από την απάνθρωπη «φυσική κατάσταση». 6

Σημαντικώτερος όρος αυτής της θεωρίας του Λεβιάθαν για να επέλθει μία τέτοια ριζική μεταβολή είναι: όσοι άνθρωποι συναποφασίσουν ότι επιθυμούν πράγματι την δημιουργία μιας σταθερής κοινωνίας ανθρώπων  πρέπει και να αποποιηθούν τα προσωπικά τους δικαιώματα ενώπιον μίας απόλυτης μοναρχικής εξουσίας. 7

Στην πορεία του υπόλοιπου δοκιμίου μου θα διατυπώσω μερικούς προσωπικούς στοχασμούς.

Το ζήτημα όμως έχει όπως το βλέπω προσωπικά με τα σημερινά εμπειρικά και ελάχιστα δεδομένα μου είναι τι γίνεται σ΄εκείνες τις περιπτώσεις όπου δεν αποφασίζει μια συντριπτική πλειοψηφία ανθρώπων για τον άρχοντα και εκπρόσωπό της;

Αλλά μάλλον και με διάφορες μεθοδεύσεις και τακτικισμούς π.χ. μέσω των διαβόητων Μ.Μ.Ε. επιβάλλουν έναν εκλεκτό τους άνθρωπο ο οποίος θα είναι αχυράνθρωπος και μαριονέτα μιας ελίτ, ανίκανος και ανάξιος, ενίοτε και αδίστακτος ή και αιμοδιψής, για να υποστηρίξει με «δικαιοσύνη» το κοινωνικό συμβόλαιο και την συντριπτική πλειοψηφία ενός λαού.

Και προβληματίζομαι, καιρό τώρα, ποιό είναι το προτιμότερο;

Μια ελευθεριάζουσα και ανεξέλεκτη αναρχία, όπως συμβαίνει στη φυσική κατάσταση; Ή μήπως μια στυγνή δικτατορία μια κακή ηγεσία και μοναρχία ενός ανδρείκελου ή μιας αυταρχικής προσωπικότητας όπως των: Μουσολίνη, Χίτλερ, Μάο, Κεμάλ Ατατούρκ, Στάλιν κ.ο.κ.

Διότι, νομίζω, ενδέχεται π.χ. και ο Χίτλερ ως πολιτικός ηγεμόνας για τον Γερμανικό λαό του και τους Ναζί, να ήταν ίσως ένας καλός Μονάρχης μέσα στο ιστορικό τους πλαίσιο, να ικανοποιούσε τα γεωστρατηγικά και πολιτικά σχέδιά τους, και να εφάρμοζε άριστα ένα σοσιαλιστικό συμβόλαιο, λ.χ. κοινωνικό συμβόλαιο, και έφερε έτσι εξ αιτίας των πολυποίκιλων δεδομένων του έναν παγκόσμιο όλοθερο.

Όπου μέσω της στυγνής δικτατορίας και μοναρχίας του  κήρυξε τον πόλεμο κατά πάντων και πασών.
Δεν είναι αυτό μια καμουφλαρισμένη «φυσική κατάσταση» με το ένδυμα του κοινωνικού συμβολαίου του Χόμπς; Όπου φαίνεται σε εμένα τουλάχιστο, τελικά, να πάσχει κάπως σοβαρά η θεωρία του Χόμπς.

Θεωρώ δηλαδή, ότι η θεωρία του Χόμπς έχει και θετικά αλλά κυρίως και αρνητικά στοιχεία, αλλά δυστυχώς δεν μπορώ να επεκταθώ πλήρως και εκτενώς.

Θέλω να πώ, ότι και το Κοινωνικό Συμβόλαιο ενδέχεται κατά περίεργο λόγο και τρόπο, αν η επιλογή της προσωπικότητας είναι λανθασμένη ή βαλτή από κάποιους κύκλους, να οδηγήσει στην αυθαιρεσία ή και την κατάχρηση της εξουσίας και να παρασύρει μια αδίστακτη μοναρχία και τυρρανία στο άκρο της φυσικής κατάστασης.

Η σκέψη μου λέει, ότι εξαρτάται ιδιαίτερα από την προσωπικότητα του ηγέτη και από τον λαό του στο κατά πόσον θα επέλθει ο πόλεμος ή ειρήνη, η ομόνοια ή η αναρχία, η οδύνη ή η ευδαιμονία, στο κοινωνικό συμβόλαιο.

Αν ένας λαός είναι πολεμοχαρής και έχει επιθετικές τάσεις και επεκτατικές βλέψεις και παράγει ηγέτες με αυταρχικές προσωπικότητες, πως αυτό θα ωφελέσει το κοινωνικό συμβόλαιο; Αφού τελικά μπορεί και να παρασυρθούν καθόλου σκόπιμα προς τα άγρια ένστικτα της επιθετικότητας και του θανάτου και πλέον οργανωμένα, μέσω ενός οργανωμένου κοινωνικού συμβολαίου, θα σκορπούν τον φόβο, τον πόλεμο, την οδύνη, την εθνοκάθαρση και την γενοκτονία ανθρώπων, άλλων κοινοτήτων, για τα γνωστά ή και άγνωστα ιδιοτελή τους συμφέροντα.

Βέβαια θεωρώ ότι έχει μια εξέλιξη ορθολογική η θεωρία του Χόμπς, όπου στο τέλος της ημέρας μου μοιάζει ότι οδηγείται σε ένα πολιτικό αδιέξοδο εξ αιτίας της φύσης των ανθρώπων. Για να μη φανώ υπερβολικός ή να αδικήσω τον Χόμπς, όμως, νομίζω, ότι υπάρχει σίγουρα και η θετική οπτική του κοινωνικού συμβολαίου, αφού παύει εκείνη η πρωτόγονη φυσική κατάσταση, για αρκετές κοινότητες στην ανθρωπότητα, και εκείνη η ζωφερή καταχνιά και η αβεβαιότητα του σκοτεινού μέλλοντος του ανθρωπίνου γένους.

Υποτείθεται μια φιλοσοφική Πολιτική θεωρία και ένα κοινωνικό συμβόλαιο για να είναι οφέλειμο και λειτουργικό θα πρέπει να ενδιαφέρεται κατ΄ουσίαν για το ανθρώπινο είδος και την προστασία του… από τον άνθρωπο!

Του Θεοφάνη Παττίχη

Τμήμα Κλασικών Σπουδών και Φιλοσοφίας
Φιλοσοφική Σχολή Πανεπιστημίου Κύπρου
Διδάσκων: Δρ Ανδρέας Βραχίμης
Β΄(2ο) Εξάμηνο
2018


ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ:
1.       Μπέρτραντ Ράσσελ, ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΔΥΤΙΚΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ, Μετάφραση-Σημειώσεις: Αιμ. Χουρμούζιου, Τόμος 2ος, εκδόσεις: Ι. Δ. ΑΡΣΕΝΙΔΗΣ, Κεφ. VIII, O ΛΕΒΙΑΘΑΝ ΤΟΥ ΧΟΜΠΣ, σελ. 240.
2.       Μπέρτραντ Ράσσελ, ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΔΥΤΙΚΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ, O ΛΕΒΙΑΘΑΝ ΤΟΥ ΧΟΜΠΣ, σελ. 240.
3.       Μ. Ράσσελ, ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΔΥΤΙΚΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ, O ΛΕΒΙΑΘΑΝ ΤΟΥ ΧΟΜΠΣ, σελ. 240.
4.       A. P. Martinich, A Hobbes Dictionary (THE BLACKWELL PHILOSOPHER DICTIONARIES), Blackwell Publishers, 1995, p. 292-296.
5.       Μ. Ράσσελ, ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΔΥΤΙΚΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ, O ΛΕΒΙΑΘΑΝ ΤΟΥ ΧΟΜΠΣ, σελ. 240-241.
6.       Μ. Ράσσελ, ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΔΥΤΙΚΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ, O ΛΕΒΙΑΘΑΝ ΤΟΥ ΧΟΜΠΣ, σελ. 241.
7.       Θεοδόσης Πελεγρίνης, ΛΕΞΙΚΟ ΤΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ, σελ. 636.