Translate

Παρασκευή, 18 Μαΐου 2018

ΜΟΝΑΧΟΥ ΣΕΡΑΦΕΙΜ ΖΗΣΗ, Ο ΤΡΟΥΜΑΝ, Ο ΑΘΗΝΑΓΟΡΑΣ ΚΑΙ Η ΠΑΓΚΟΣΜΙΑ ΟΡΘΟΔΟΞΙΑ



2. Ὁ Τροῦμαν, ὁ Ἀθηναγόρας καί ἡ Παγκόσμια Ὀρθοδοξία:
μία ἐκ τῆς ἱστορίας ἐναλλακτική ἐπιλογή 
γιά τίς παροῦσες σχέσεις τῶν ΗΠΑ μέ τήν Κωνσταντινούπολη. 
Μέρος Β΄

μετάφραση: Μοναχού Σεραφείμ Ζήση

«Πρίν ἀπό ὄχι πολύ καιρό, οἱ Ἀμερικανοί Πρόεδροι κατενόησαν ὅτι ἡ ἐκ μέρους τῆς Οὐάσινγκτον ἐνεργή ὑποστήριξη καί ὑπεράσπιση τοῦ Οἰκουμενικοῦ Πατριαρχείου Κωνσταντινουπόλεως, ὄχι μόνον ἦταν συνεπής πρός τήν ἀρχή τῆς θρησκευτικῆς ἐλευθερίας, ἀλλά ἦταν ἐπίσης ἕνας σημαντικό, παγκόσμιο μέσο γιά τήν ὑπογράμμιση καί μετάδοση τῶν ἀμερικανικῶν ἀξιῶν στίς δίδυμες ἀρένες τῶν διεθνῶν σχέσεων καί τῆς διπλωματίας τῶν Μεγάλων Δυνάμεων. Ἡ ἱστορία πού περιβάλλει αὐτήν τήν ἐπίσημη θεώρηση τοῦ Πατριαρχείου ὡς μοναδικῆς σημασίας ἑταίρου γιά νά δοθεῖ ἔμφαση σέ δημοκρατικές ἀξίες στό ἐξωτερικό καί γιά τήν προώθηση ἀνθρωπιστικῶν στόχων παγκοσμίως, ἔχει – παρά ταῦτα – διαλάθει, ἐν πολλοῖς, τῆς προσοχῆς τοῦ κοινοῦ, ἐνῶ σταθερά διαβρώνεται καί ἀποκολλᾶται ἀπό τή θεσμική μνήμη τῆς ἐλίτ τῆς ἐξωτερικῆς πολιτικῆς αὐτῆς τῆς χώρας [τῶν ΗΠΑ]».
«Προσφάτως ἀπο-χαρακτηρισμένα ἔγγραφα τοῦ Στέητ Ντιπάρτμεντ ἀποκαλύπτουν μία συναρπαστική ἱστορία, μία ἐναλλακτική ἑρμηνεία τοῦ ἀμερικανικοῦ ἐνδιαφέροντος γιά - καί τῆς ἀμερικανικῆς ἐμπλοκῆς μέ - τό Οἰκουμενικό Πατριαρχεῖο Κωνσταντινουπόλεως, κατά τή διάρκεια τῆς περισσότερο κρίσιμης ἴσως περιόδου στήν ἱστορία τῆς ἐξωτερικῆς πολιτικῆς τῶν ΗΠΑ. Ὑπό τόν Πρόεδρο Χάρρυ Τροῦμαν τό "δόγμα ἀνασχέσεως" κατά τοῦ κομμουνισμοῦ - πού ἐγκαινιάσθηκε τό 1947 στήν Ἑλλάδα - ἀνεδύθη ὡς τό καθοριστικό πρότυπο πού διηύθυνε τόν ρόλο τῶν ΗΠΑ στόν μεταπολεμικό κόσμο. Ἡ "ἀνάσχεση" προσδιόριζε τίς προτεραιότητες τῆς Οὐάσινγκτον, καθόριζε τίς διεθνεῖς της σχέσεις καί ὑπαγόρευε τίς ἐνέργειές της στό ἐξωτερικό».
«Συχνά ὑποτιμημένο ἀπό πολλούς ἱστορικούς εἶναι τό γεγονός ὅτι ἡ "ἀνάσχεση" ὑπό τόν Τροῦμαν, ὅπως ἐπίσης καί ὑπό τούς Προέδρους Ἀιζενχάουερ καί Κέννεντι, εἶχε μία ἰσχυρή θρησκευτική διάσταση, πού λειτουργοῦσε μέ δύο τρόπους. Πρῶτον, βοηθοῦσε στόν καθορισμό τῶν γραμμῶν τῆς παγκοσμίου πάλης κατά τοῦ κομμουνισμοῦ, διαιρώντας τόν κόσμο μεταξύ ἠθικῶν, θεοφιλῶν ἐθνῶν, πού θά καθοδηγοῦνταν ἀπό τίς ΗΠΑ, καί τῶν δυνάμεων τοῦ ἀθεϊσμοῦ καί τῆς ἀθρησκίας, ἐλεγχομένων ἀπό τήν "ἄθεη Σοβιετική Ἕνωση". Δεύτερον, ἡ θρησκεία δέν παρεῖχε μόνον ἕνα πολύτιμο ἐργαλεῖο γιά τήν ἀνάσχεση τῆς ἐπεκτάσεως τοῦ κομμουνισμοῦ, ἀλλά καί ἐνεθάρρυνε τήν ἐσωτερική κατάρρευση τῆς Σοβιετικῆς Ἑνώσεως. Πράγματι, ὁ Τροῦμαν εἶδε τήν θρησκεία ὡς ἰσχυρό ἐργαλεῖο γιά νά ὑπονομεύσει τήν πίστη στό σοβιετικό σύστημα καί νά ἐπιτύχει τήν τελική πτώση του».
«Ἐπειδή ἡ ἐπικρατοῦσα θρησκεία στήν Σοβιετική Ἕνωση καί σέ μέγα μέρος τοῦ Ἀνατολικοῦ Μπλόκ ἦταν ὁ Ὀρθόδοξος Χριστιανισμός, τό κατεστημένο τῆς ἀμερικανικῆς ἐξωτερικῆς πολιτικῆς ἀνέπτυξε γιά πρώτη φορά ἐνεργό ἐνδιαφέρον γιά τίς Ὀρθόδοξες Ἐκκλησίες τῆς Εὐρώπης καί τῆς Ἀνατολικῆς Μεσογείου. Ὡστόσο, καθώς ἡ Ὀρθόδοξος Ἐκκλησία τῆς Ρωσίας ἦταν δέσμια τοῦ σοβιετικοῦ κράτους, ὁ Τροῦμαν ἀναγκαστικῶς ἔπρεπε νά ἀποταθεῖ ἀλλοῦ, ὥστε νά στρατολογήσει τήν Ὀρθοδοξία στήν πρωτοβουλία του γιά ἕνα πανθρησκειακό συνασπισμό κατά τοῦ κομμουνισμοῦ, μία προσπάθεια πού στήν πράξη ὑπερέβη τό ἐπίπεδο τῆς ρητορείας καί μετέβη στό ἐπιχειρησιακό ἐπίπεδο μέ τή συμμετοχή τῆς Ἀγγλικανικῆς Ἐκκλησίας καί τοῦ Βατικανοῦ ἀπό τά τέλη τοῦ 1947».
«Εἶναι ἀξιοσημείωτο, καί ἴσως προκλητικό, τό ὅτι ἀκριβῶς τήν στιγμή πού τό Οἰκουμενικό Πατριαρχεῖο Κωνσταντινουπόλεως κατέστη τό ἐπίκεντρο τοῦ σχεδίου τοῦ Τροῦμαν γιά νά φέρει τόν ὀρθόδοξο κόσμο μέσα στόν πανθρησκειακό του συνασπισμό, τότε ἕνας Ἀμερικανός πολίτης ἔγινε Πατριάρχης. Τήν 1η Νοεμβρίου 1948 ἡ Ἱερά Σύνοδος τῆς Ἐκκλησίας στήν Κωνσταντινούπολη ἐξέλεξε τόν Ἀθηναγόρα, Ἀρχιεπίσκοπο τῆς τότε Ἑλληνορθοδόξου Ἀρχιεπισκοπῆς Βορείου καί Νοτίου Ἀμερικῆς, ὡς Οἰκουμενικό Πατριάρχη Κωνσταντινουπόλεως. Ἡ ὑποψηφιότητα τοῦ Ἀθηναγόρα γιά τήν Πατριαρχία, ὁ ὁποῖος ἦταν προσωπικός φίλος τοῦ Προέδρου Φραγκλίνου Ροῦσβελτ ἀπό μακροῦ χρόνου καί ὁ ὁποῖος ἐπίσης εἶχε σφυρηλατήσει μία στενή σχέση μέ τόν Πρόεδρο Τροῦμαν, εἶχε ἀπολαύσει τῆς ἐνεργοῦ ὑποστηρίξεως, καί πιθανῆς ἀναμείξεως - ὅπως συνιστοῦν κάποια νέα ἀποδεικτικά στοιχεῖα - τῆς κυβερνήσεως Τροῦμαν».
«Σέ μία ἐπικοινωνία του τόν Ἰούνιο τοῦ 1949 μέ τόν Μάιρον Τέηλορ, ἀξιωματοῦχο τοῦ Στέητ Ντιπάρτμεντ (τόν ὑψηλό διπλωμάτη τῶν ΗΠΑ πού, ἐνῷ ἐπισήμως ὑπηρετοῦσε ὡς ὁ προεδρικός ἀντιπρόσωπος στό Βατικανό, ἦταν πράγματι ὑπεύθυνος γιά τόν συντονισμό τοῦ μυστικοῦ ἀντι-κομμουνιστικοῦ πανθρησκειακοῦ συνασπισμοῦ στήν Εὐρώπη καί τήν Μέση Ἀνατολή), ὁ Τροῦμαν ξεχώρισε τόν Πατριάρχη Ἀθηναγόρα Α΄γιά νά τόν ἐπαινέσει ἰδιαιτέρως: “Εἶναι καλό τό ὅτι οἱ δυνάμεις τοῦ Χριστιανισμοῦ καί τῆς δημοκρατίας ἔχουν ἕνα τόσο ἀφοσιωμένο συνήγορο καί ἀμύντορα, ὅπως αὐτόν. Εἶναι πράγματι σέ θέση, στό ἐξέχον στάτους του στήν Ἰστανμπούλ, νά ἀσκήσει μεγάλη ἐπιρροή"».
«Ἕνα ἀπό τά περισσότερο λαοφιλῆ ἀνέκδοτα στήν ἑλληνο-αμερικανική ἱστορία - τό ὁποῖο μαρτυρεῖ γιά τήν πλήρη ἀποσύνδεση μεταξύ τῶν αἰώνιων μύθων καί τῆς ἀκριβοῦς ἱστορικῆς κατανοήσεως - σχετίζεται μέ τήν λήξη τῆς θητείας τοῦ Ἀθηναγόρα ὡς Ἀρχιεπισκόπου στίς Ἀμερικές καί τήν ἔναρξη τῆς προκαθεδρίας του ὡς Πατριάρχου στήν Κωνσταντινούπολη. Τόν Ἰανουάριο τοῦ 1949, ὁ Ἀθηναγόρας μεταφέρθηκε ἀεροπορικῶς στήν Ἰστανμπούλ μέ τό προεδρικό ἀεροπλάνο τοῦ Τροῦμαν γιά νά ἀναλάβει τή θέση του ὡς Οἰκουμενικοῦ Πατριάρχου. Παρά τή δημόσια, σχεδόν φολκλορική, ἀφήγηση καί ἑρμηνεία τοῦ συμβάντος αὐτοῦ, ἡ τελείως ἔκτακτη χειρονομία τοῦ Τροῦμαν δέν ὑπῆρξε ἐνέργημα τοῦ συναισθηματισμοῦ ἤ τοῦ σεβασμοῦ του γιά τόν Ἀθηναγόρα, αἰσθήματα τά ὁποῖα ἀμφότερα συνέβη νά εἶναι γνήσια». 
«Αὐτή ἦταν, ἀντιθέτως, μία μετρημένη ἐνέργεια, στήν ὁποία προέβη ἕνας Πρόεδρος πού ἔβλεπε τόν Ἀθηναγόρα καί τό Πατριαρχεῖο ὡς συμμάχους μέ ἐπιρροή, ἀλλά καί ἀποφασιστικούς γιά τήν ἐπέκταση τῶν διεθνῶν ἐνδιαφερόντων καί τῶν ἀνθρωπιστικῶν ἀξιῶν τῶν ΗΠΑ στήν παγκόσμια πάλη κατά τοῦ κομμουνισμοῦ. Ἡ πρόθεση πίσω ἀπό τήν, πρωτοφανῆ ἀπό μέρους τοῦ Τροῦμαν, ἐπίδειξη τῆς προεδρικῆς εὐδοκίας δέν ἦταν μόνον ἡ προσωπική ἔκφραση ἀμοιβαίας φιλίας καί ἐκτιμήσεως πρός τόν Ἀθηναγόρα, ἀλλά ἡ καθαρή ἔνδειξη τῆς ἐκτιμήσεως καί ὑποστηρίξεως τῆς Οὐάσινγκτον πρός τό Πατριαρχεῖο - ἕνα δυνατό διπλωματικό μήνυμα πού ὁ Τροῦμαν ἐπεδίωξε νά στείλει σέ ἀμφότερες τήν Ἄγκυρα καί τή Μόσχα». 
«Ὁ Πρόεδρος Τροῦμαν συχνά τόνιζε τίς φιλο-αμερικανικές πεποιθήσεις τοῦ Πατριάρχου Ἀθηναγόρα καί τήν σημασία καί ἐπιρροή τοῦ Οἰκουμενικοῦ Πατριαρχείου - μαζί καί τῆς ἑλληνορθοδόξου κοινότητας στίς ΗΠΑ - ὡς ζωτικά στοιχεῖα γιά τούς στόχους τῆς ἀμερικανικῆς ἐξωτερικῆς πολιτικῆς. Πράγματι, ὁ Τροῦμαν εἶδε τό Πατριαρχεῖο καί τόν Ἀθηναγόρα ὡς ἀποφασιστικούς παράγοντες γιά τήν ἐνίσχυση τῆς φιλο-δυτικῆς ἀποφασιστικότητος ἀμφοτέρων τῶν χωρῶν, Ἑλλάδος καί Τουρκίας, καθώς ἐπίσης καί γιά τήν προώθηση τῆς σταθερότητος στήν Μέση Ἀνατολή».
«Πράγματι, ἠ κυβέρνηση τοῦ Τροῦμαν ἦταν ἰδιαιτέρως ἀνήσυχη ἀπό τούς προφανεῖς διαύλους πού ἄνοιγε ἡ Μόσχα μέ τούς ὀρθοδόξους πληθυσμούς σέ ὅλη τή Μέση Ἀνατολή. Ὡς ἀποτέλεσμα, ἡ Οὐάσινγκτον ἔβλεπε τό Οἰκουμενικό Πατριαρχεῖο Κωνσταντινουπόλεως ὡς ἕνα σημαῖνον ἀντίβαρο κατά τῆς ἐξτρεμοποιήσεως στά ἀραβικά ἐδάφη – δεδομένης τῆς σεβαστῆς του θέσεως μεταξύ τῶν ἄλλων τριῶν ἀρχαίων Θρόνων Ἀλεξανδρείας, Ἀντιοχείας καί Ἱεροσολύμων. Ἡ ἐξωτερική πολιτική τοῦ Τροῦμαν ἀποτίμησε καί ἐσκεμμένως ἔδωσε ἔμφαση στό οἰκουμενικό καθεστώς τοῦ Πατριαρχείου Κωνσταντινουπόλεως - ὡς τοῦ πρώτου πατριαρχικοῦ θρόνου μεταξύ ἴσων, ὁ ὁποῖος ἀπολαύει τῆς πνευματικῆς αἰγίδος ἐπί πασῶν τῶν Ὀρθοδόξων Ἐκκλησιῶν - ὡς μέσο ματαιώσεως τῶν πολιτικοποιημένων προσπαθειῶν τῆς Μόσχας νά προβάλλει τήν Ἐκκλησία τῆς Ρωσίας ὡς παγκόσμιο ἀνταγωνιστή τῆς Κωνσταντινουπόλεως».
«Εἶναι ἀξιοσημείωτο ὅτι μερικά ἀπό τά ἴδια αὐτά θέματα στό σημερινό μετα-ψυχροπολεμικό τοπίο, τώρα ὅμως σέ διαφορετικές καί πολυπλοκότερες ἐνσαρκώσεις, συνεχίζουν νά ἀποτελοῦν πρόκληση γιά τήν ἐξωτερική πολιτική τῶν ΗΠΑ στήν Ἀνατολική Μεσόγειο καί τή Ρωσσία. Μολονότι φαίνεται ὅτι μιά ἀποτελεσματική ἀντιμετώπιση τῶν προβλημάτων αὐτῶν ἀποτελεῖ ψευδαίσθηση περισσότερο τώρα παρά ποτέ, ὅμως αὐτή ἡ φαινομενικῶς μή χειραγωγήσιμη κατάσταση θά μποροῦσε νά ἐξομαλυνθεῖ ἄν ἡ Οὐάσινγκτον ἦταν πρόθυμη νά ἀναγνωρίσει γιά μία ἀκόμη φορά τόν σημαίνοντα διεθνῆ καί ἐποικοδομητικό ἠθικό ρόλο πού τό Οἰκουμενικό Πατριαρχεῖο τῆς Κωνσταντινουπόλεως ἔχει διαδραματίσει στό παρελθόν καί θά μποροῦσε νά διαδραματίσει στό μέλλον, ἄν ἦταν ἐλεύθερο ἀπό τόν τουρκικό διωγμό».
«Ὁ Δρ. Ἀλέξανδρος Κ. Κύρου εἶναι καθηγητής τῆς Ἱστορίας στό Κρατικό Πανεπιστήμιο τοῦ Σάλεμ, ὅπου διδάσκει περί τῶν Βαλκανίων, τοῦ Βυζαντίου καί τῆς Ὀθωμανικῆς Αὐτοκρατορίας».

(ΣΥΝΕΧΙΖΕΤΑΙ