Translate

Παρασκευή, 26 Μαΐου 2017

ΖΩΗΣ ΑΝΔΡΕΟΥ, Η ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ ΤΟΥ T. HOBBES ΓΙΑ ΤΟ ΚΟΙΝΩΝΙΚΟ ΣΥΜΒΟΛΑΙΟ



«Τι είναι το κοινωνικό συμβόλαιο; Είναι ορθολογική η αποδοχή του;»

Της Ζωής Ανδρέου



Σ΄αυτό το δοκίμιο στόχος μου είναι να παρουσιάσω απλά αναλυτικά και λιτά το ειδικό ζήτημα της πολιτικής φιλοσοφίας του Hobbes για το κοινωνικό συμβόλαιο. Στην πορεία και βάση της προσωπικής έρευνας μου θα διενεργήσω μία απόπειρα να απαντήσω τεκμηρειωμένα και στο δεύτερο σκέλος του θέματος που επέλεξα. Με μία ενδελεχή έρευνα στην Βιβλιοθήκη του Πανεπιστημίου μας εντόπισα πλούσια βιβλιογραφία τόσο για την προσωπικότητα του Άγγλου Φιλοσόφου όσο και για το κοινωνικό συμβόλαιο. Η αλήθεια είναι ότι το θέμα είναι εξαιρετικά δύσκολο αλλά συνάμα και πολύ ενδιαφέρον. Επίσης, έψαξα συστηματικά σε διάφορα βιβλιοπωλεία και προμηθεύτηκα μερικές πρόσφατες εκδόσεις για να εμβαθύνω στο θέμα μου.

Για αρχή, θα ήθελα να ξεκαθαρίσω, βάση της βιβλιογραφίας, τι ακριβώς σημαίνει το κοινωνικό συμβόλαιο του Hobbes και μαζί πρόκειται να προσθέσω μία σύντομη αξιολόγηση στη κριτική του Russell για το Λεβιάθαν. Ενώ στη συνέχεια ίσως γράψω και μερικά επιπρόσθετα πράγματα για το κύριο αίτιο της ανάγκης να θεσπιστεί τέτοιο συμβόλαιο.

Σύμφωνα με μία προσωπική και ελεύθερη μετάφραση μου από το A Hobbes Dictionari το κοινωνικό συμβόλαιο, είναι: μία κοινωνική διαθήκη, όπου είναι μιά συμφωνημένη σύμβαση στην οποία όλα τα συμβαλόμενα μέρη θα πρέπει να προσαρμοστούν αμέσως με τέτοιο συμβιβαστικό τρόπο ώστε να ενεργήσουν με κάθε ορθολογική συνέπεια το μέρος που τους αναλογεί, βάση της συμφωνίας, ακριβώς μετά την σύναψη του συμβολαίου τους. Σε αυτή την διαθήκη-σύμβαση η κάθε πλευρά προσφέρει αμοιβαία το δώρο της, ώστε να φύγουν αμφότεροι ικανοποιημένοι από τη συμφωνία διότι όλοι τους καθώς είναι λογικό κάτι θα πρέπει να κερδίσουν.1

Πιο συγκεκριμένα για το συμβόλαιο του Hobbes, κατά τον Russell, το κοινωνικό συμβόλαιο είναι, όταν:

«Υποτίθεται ότι ορισμένοι άνθρωποι συνέρχονται και συμφωνούν να εκλέξουν έναν μονάρχη ή ένα κυρίαρχο σώμα που θ΄ασκεί την εξουσία επ΄ αυτών και θα θέσει τέρμα στον οικουμενικό πόλεμο […] Είναι μάλλον ένας ερμηνευτικός μύθος που χρησιμεύει για να εξηγήσει γιατί οι άνθρωποι υποβάλλονται και πρέπει να υποβάλλονται στους περιορισμούς της προσωπικής ελευθερίας που συνεπάγεται η υποταγή στην εξουσία2
Ο Russell αν και περιγράφει με κάθε σαφήνεια τι σημαίνει το κοινωνικό συμβόλαιο του Λεβιάθαν παρατηρεί τα πράγματα κάπως κριτικα καθώς μας δηλώνει την αντιπάθεια του προς το πολίτευμα της μοναρχίας. Μέσα όμως, απο την απολυταρχική εξουσία του ενός, δηλαδή του μονάρχη, δημιουργούνται κάποια σημαντικά προβλήματα, όπως η αναρχία και ο δεσποτισμός. Στον Hobbes ομως η απόλυτη μοναρχία και κρατική εξουσία παρουσιάζεται ως το ισχυρό αντίδοτο κατά της αναρχίας και του εμφύλιου πολέμου.3 Ο Russell, επίσης, αποσαφηνίζει τις δύο σημαντικές αντιρρήσεις του, όπου μας λένε, ότι: ο Hobbes φαίνεται να παραγνωρίζει τη σημασία των συμφεροντολογικών συγκρούσεων ανάμεσα στις πολιτικές τάξεις. Και ένα δεύτερο όπου αποσιωπείται από το Λεβιάθαν ο τρόπος που θα επιλυθεί μία διεθνής αναρχία αναμεταξύ των κρατών όπου αυτά βρίσκονται σε μία ανάλογη αλληλεξοντωτική φυσική κατάσταση. Δηλαδή η θεωρία του Hobbes έχει αρκετά κενά και ελλείψεις για το τελευταίο σημείο.4  
Η ιστορία μας διδάσκει, ότι η συγκέντρωση όλων των εξουσιών σε ένα και μόνο πρόσωπο είναι σχεδόν απόλυτα βέβαιο πως είναι αδύνατον να αντιμετωπίσει αντικειμενικά αμερόληπτα και  με κάθε δικαιοσύνη όλες τις πολιτικές καταστάσεις ενός οργανωμένου κράτους. Επομένως, ο Hobbes φαίνεται να έχει μια ακραία, μεροληπτική, προβληματική και λανθασμένη πολιτική άποψη. Και αυτό δεν είναι καθόλου αυθαίρετο διότι υπάρχουν πολλά αποδεικτικά στοιχεία στην βιογραφία του, ότι δηλαδή, έχει άμεση σχέση με τα προσωπικά του συμφέροντα, και όχι με μία αντικειμενική φιλοσοφική θεώρηση των πραγμάτων.
Μήπως ο Hobbes το πράττει από την υπερβολική του αφοσίωση προσήλωση και προσκόληση προς την μοναρχία; Καθόλου παράξενο αφού είχε τέτοιους φίλους. Μήπως είχε κάποια σημαντικά προσωπικά ωφέλη και παραθεωρεί ολόκληρη την εικόνα του θέματος που τον ενδιαφέρει; Η βιογραφία του πάντως αυτά μας αφήνει να εννοηθούν.5 Ένα είναι το μόνο σίγουρο, ότι στο σημείο του που υποστηρίζει την απόλυτη συγκέντρωση εξουσίας σε ένα και μόνο πρόσωπο, νομίζω ότι δεν έχει ορθή λογική, ούτε δείχνει αμερόληπτη στάση με το να εξισώνει τα συμφέροντα του μονάρχη και της αριστοκρατείας σε βάρος των κατωτέρων τάξεων.
Ο Άρης Στυλιανού στο αρκετά ενδιαφέρον βιβλίο του για τις θεωρίες του κοινωνικού συμβολαίου καταγράφει για το θέμα μας, ότι: το κράτος του Λεβιάθαν δεν έχει κάποια ανάλογη «φυσική προέλευση»6 όπως συμβαίνει στην πολιτική θεωρία του Αριστοτέλη διότι είναι καθαρά μία πράξη συμφωνημένη και βαθειά συμβολαιϊκή. Το συμβόλαιο για το κράτος του Hobbes φαίνεται να μη έχει κάποια ιδιαίτερη τελεολογία αλλά ένα λειτουργικό και πρακτικό σκοπό. Ο μοναδικός σκοπός στο κράτος που θεσπίζει αυτό το κοινωνικό συμβόλαιο είναι για να εξασφαλιστεί ορθολογικά μία ειρηνική συμβίωση των ανθρώπων ώστε να απεξαρτητοποιηθούν από την παράλογη απάνθρωπη και σίγουρα πρωτόγονη «φυσική κατάσταση»7 των θανατηφόρων συγκρούσεων. Πρόκειται βασικά για ένα ορθολογικό εργαλείο που προστατεύει τους πολίτες από τη φοβία και τον κίνδυνο του βιαίου θανάτου.
Ό ίδιος ο Hobbes σημειώνει, ότι η μεγαλύτερη αιτία της αναγκαίας αποδέσμευσης από την επικίνδυνη φυσική κατάσταση είναι ο αδιάλλειπτος «πόλεμος όλων εναντίον όλων», αλλά, και η μεγάλη συνέπεια από αυτή την πολεμική ατμόσφαιρα είναι ότι: «τίποτα δεν μπορεί να είναι άδικο».8 Δηλαδή αν κατάλαβα καλά, πρίν την δημιουργία ενός κοινωνικού συμβολαίου, δεν μπορεί να υπάρχει λόγος ύπαρξης της έννοιας του δικαίου και της αδικίας, αφού ακόμη δεν θεσπίζονται νόμοι και οργανωμένες κοινωνίες. Και όλα αυτά μας εξηγεί ότι συμβαίνουν εξ αιτίας της ανταγωνιστικής και αντίζηλης φύσης του ανθρώπου.9 Αλλά, τελικά, η μεγάλη φοβία του θανάτου, μαζί και ο ορθολογισμός των ανθρώπων «προβάλλει τους κατάλληλους όρους για ειρήνη, έτσι ώστε οι άνθρωποι να οδηγηθούν σε συμφωνία».10
Ωστόσο, ο Άγγλος φιλόσοφος καταγράφει ενδιαφέρουσες θεωρητικές πολιτικές λύσεις ώστε να απεγκλωβιστεί ο άνθρωπος από τον θανατηφόρο φαύλο κύκλο της καταστασης της πολεμικής όλων εναντίον όλων. Εξηγεί ότι: είναι ένας γενικός κανόνας του ορθολογισμού ή μάλιστα και ο θεμελιακός νόμος της φύσης ότι ο άνθρωπος πρέπει να επιδιώκει πάση θυσία για την εμπέδωση της ανθρωπιστικής ειρήνης με θυσία ακόμη να αποποιηθεί μερικά βασικά δικαιώματά του.11
Σε αυτό ακριβώς το σημείο επιθυμώ να προσθέσω, ότι θεωρώ: ο Russell εκφράζει αντικειμενικά λογικές αλήθειες με τις αντιρρήσεις του, λέγοντας, ότι κάποιες παραχωρήσεις ή και ένας πιθανός δίκαιος διαμοιρασμός της εξουσιας θα μπορούσε να εμποδίσει τη διχόνοια ή έναν εμφύλιο πόλεμο. Πώς και δεν αντιλήφθηκε αυτό το κρίσημο λεπτό και διακριτό σημείο ο ευφυής πολιτικός φιλόσοφος του Λεβιάθαν; Αισθάνομαι ότι υπάρχει κάποιο παράδοξο και ελλειματικό ζήτημα εδώ χωρίς να μπορώ με απόλυτη σαφήνεια να το εξηγήσω.
Μήπως ο φιλόσοφος του Λεβιάθαν δεν έβλεπε την υπόθεση της θεωρίας του και τόσο αντικειμενικά αλλά μάλλον τον επηρέαζαν βαθειά οι υψηλές δεσποτικές, βασιλικές και αριστοκρατικές διασυνδέσεις του καθώς και ο στενός φιλομοναρχικός του περίγυρος;
Αν όντως αυτό συμβαίνει, τότε αυτός είναι και ο βαθύτερος λόγος που συμφωνώ με τις δύο αντιρρήσεις του Russell. Δηλαδή, δεν συμφωνώ έτσι απλά για να συμφωνήσω με τις αδιαμφισβήτητα πολύ εύστοχες σκέψεις του, αλλά συμφωνώ, κυρίως, διότι η προσέγγιση της πολιτικής θεωρίας του Hobbes δεν είναι ουσιαστικά αντικειμενική και αμερόληπτη.
Τέλος, αυτή η κάπως αρνητική ένστασή μου, εκτιμώ διαισθητικά ότι δεν σημαίνει ότι πρέπει και να με εμποδίζει στο να συμφωνήσω με μερικούς συγγραφείς για το θέμα π.χ. όπως τους: Anthony Quinton12, Άρης Στυλιανού, Ζαν-Μισέλ Μπενιέ13 κ.α., ότι το κοινωνικό συμβόλαιο του Hobbes, είναι πράγματι μία αναγκαία φιλειρηνική και ορθολογική αποκάλυψη και η αποδοχή του σίγουρα έχει ρίζες στο φυσικό δίκαιο και στην ορθή λογική.



ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ
  1. A. P. Martinich, A Hobbes Dictionari, εκδόσεις: BLACKWELL, 1995, σ. 83.
  2. Μπέρτραντ Ράσσελ, ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΔΥΤΙΚΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ, Μετάφραση-Σημειώσεις: Αιμ. Χουρμούζιου, εκδόσεις: Ι. Δ. ΑΡΣΕΝΙΔΗΣ, Κεφ. VIII, O ΛΕΒΙΑΘΑΝ ΤΟΥ ΧΟΜΠΣ, σ. 241.
  3. Μπέρτραντ Ράσσελ, ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΔΥΤΙΚΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ, Μετάφραση-Σημειώσεις: Αιμ. Χουρμούζιου, εκδόσεις: Ι. Δ. ΑΡΣΕΝΙΔΗΣ, Κεφ. VIII, O ΛΕΒΙΑΘΑΝ ΤΟΥ ΧΟΜΠΣ, σ. 242-249.
  4. Μπέρτραντ Ράσσελ, ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΔΥΤΙΚΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ, Μετάφραση-Σημειώσεις: Αιμ. Χουρμούζιου, εκδόσεις: Ι. Δ. ΑΡΣΕΝΙΔΗΣ, Κεφ. VIII, O ΛΕΒΙΑΘΑΝ ΤΟΥ ΧΟΜΠΣ, σ. 249-251.
  5. A. P. Martinich, A Hobbes Dictionari, εκδόσεις: BLACKWELL, 1995, σ. 1-20.
  6. Άρη Στυλιανού, ΟΙ ΘΕΩΡΙΕΣ ΤΟΥ ΚΟΙΝΩΝΙΚΟΥ ΣΥΜΒΟΛΑΙΟΥ, εκδόσεις: ΠΟΛΙΣ, 2016, σ. 107-108.
  7. Άρη Στυλιανού, ΟΙ ΘΕΩΡΙΕΣ ΤΟΥ ΚΟΙΝΩΝΙΚΟΥ ΣΥΜΒΟΛΑΙΟΥ, εκδόσεις: ΠΟΛΙΣ, 2016, σ. 85-104.
«Πράγματι, στη φυσική κατάσταση οι άνθρωποι βρίσκονται σε πόλεμο, όσο δεν υπάρχει μια κοινή αρχή που να τους κρατά υποταγμένους… κανένας άνθρωπος δεν μπορεί να επιβληθεί με φυσικό τρόπο σε όλους τους άλλους… η έκφραση «φυσική κατάσταση» στη πολιτική φιλοσοφία του Χόμπς σημαίνει: ότι υπερβαίνουμε κάθε δυνατή ιστορική εμπειρία, για να φανταστούμε την πλήρη απουσία πολιτικής κοινωνίας και νομικών σχέσεων μεταξύ των ανθρώπων… η φυσική ακοινωνικότητα οδηγεί στον πόλεμο όλων εναντίον όλων, στον ολοκληρωτικό πόλεμο, ο οποίος καθιστά απαγορευτική κάθε μορφή βιώσιμης κοινωνίας και, κατά συνέπεια, κάθε ίχνος πολιτισμού (σελ. 97-99)».
  1. Τόμας Χόμπς, ΛΕΒΙΑΘΑΝ, μετάφραση: Γρηγόρης Πασχαλίδης και Αιμίλιος Μεταξόπουλος, εκδόσεις: ΓΝΩΣΗ,2006, σ. 198.
  2. Τόμας Χόμπς, ΛΕΒΙΑΘΑΝ, μετάφραση: Γρηγόρης Πασχαλίδης και Αιμίλιος Μεταξόπουλος, εκδόσεις: ΓΝΩΣΗ,2006, σ. 195-197.
  3. Τόμας Χόμπς, ΛΕΒΙΑΘΑΝ, μετάφραση: Γρηγόρης Πασχαλίδης και Αιμίλιος Μεταξόπουλος, εκδόσεις: ΓΝΩΣΗ,2006, σ. 198.
  4. Τόμας Χόμπς, ΛΕΒΙΑΘΑΝ, μετάφραση: Γρηγόρης Πασχαλίδης και Αιμίλιος Μεταξόπουλος, εκδόσεις: ΓΝΩΣΗ,2006, σ. 200.
  5. Anthony Kenny, ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΔΥΤΙΚΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ, μετάφραση: Δέσποινα Ρισσάκη, Κεφάλαιο 6, Πολιτική Φιλοσοφία, του Anthony Quinton, εκδόσεις: ΝΕΦΕΛΗ, Αθήνα 2006, σελ. 426-436. «Έτσι, το αρχικό συμβόλαιο… δεν είναι στη πραγματικότητα κάποιος νόμος. Δεν είναι η διαταγή κάποιου με εξουσία… αλλά ένας ορθολογικός κανόνας σύνεσης… ο Χόμπς έχει καταφέρει τον απίστευτο άθλο να βασίσει την απόλυτη υποταγή των ατόμων στο κράτος στη δική τους ορθολογική συναίνεση (σελ. 431)». Σχολιασμός: Αυτός ο συνετός λόγος του Αnthony αισθάνομαι, ότι μου είναι αρκετός για να τεκμηρειώσω το δοκίμιο μου στο κρίσημο σημείο που πρέπει να αιτιολογήσω την σύμφωνη γνώμη μου για την ορθολογικότητα της αποδοχής του συμβολαίου. Συμφωνώ απόλυτα με τις λογικές θέσεις του Άντονυ διότι για να υπάρξει επιβίωση του ανθρωπίνου είδους από την διηνεκή εμπόλεμη φυσική κατάσταση σαφώς και χρειάζονται δύο πολύτιμες και ανθρώπινες αρετές εκείνες της σύνεσης και της συναίνεσης.
  6. Ζάν-Μισέλ Μπενιέ, ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΝΕΩΤΕΡΙΚΗΣ ΚΑΙ ΣΥΓΧΡΟΝΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ, μετάφραση: Κωστής Παπαγιώργης, εκδόσεις: ΚΑΣΤΑΝΙΩΤΗ, Αθήνα 1999, σελ. 61-77. Γράφει σε κάποιο σημείο και το τονίζει με έμφαση, ότι: «Το πέρασμα από τη φυσική κατάσταση στην πολιτισμένη υπακούει σε ένα είδος ορθολογικής αποκάλυψης (σελ. 71-72)». Το σχόλιο μου: Προφανώς έχει δίκαιο ο Μπενιέ όταν σημειώνει ότι ο κοινός εχθρός των αντιπάλων στη φυσική κατάσταση είναι η «αποκάλυψη του θανάτου». Για να βρεθεί π.χ. ένα προσωρινό αντίδοτο του βιαίου και αιφνιδίου θανάτου φαίνεται, ότι επινοήθηκε μία κοινή πολιτική στρατηγική εναντίον του που οδηγεί αδιαμφισβήτητα, με συνετά και συναινετικά ορθολογικά βήματα, στο κοινωνικό συμβόλαιο του Λεβιάθαν.
ΠΗΓΗ: ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΕΙΟΝ ΚΥΠΡΟΥ, ΤΜΗΜΑ ΚΛΑΣΙΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΚΑΙ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ, ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΗ ΣΧΟΛΗ, ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΟ ΔΟΚΙΜΙΟΝ ΤΗΣ ΖΩΗΣ ΑΝΔΡΕΟΥ ΣΤΗ ΝΕΩΤΕΡΗ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ ΓΙΑ ΤΟ ΕΑΡΙΝΟ Β΄ ΕΞΑΜΗΝΟ ΤΟΥ 2017. ΔΙΔΑΣΚΩΝ: Δρ. ΑΝΔΡΕΑΣ ΒΡΑΧΙΜΗΣ.