Translate

Πέμπτη, 18 Μαΐου 2017

ΆΝΤΡΕΑ ΚΟΥΤΣΟΥΔΗ, ΠΕΡΙ ΤΗΣ ΚΑΡΤΕΣΙΑΝΗΣ ΑΜΦΙΒΟΛΙΑΣ




ΝΕΟΤΕΡΗ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ
ΠΕΡΙ ΤΗΣ ΚΑΡΤΕΣΙΑΝΗΣ ΑΜΦΙΒΟΛΙΑΣ
ΤΗΣ ΑΝΤΡΕΑΣ ΚΟΥΤΣΟΥΔΗ
Το ερώτημα που με απασχολεί ιδιαίτερα και επιθυμώ να ασχοληθώ με τη Νεότερη Φιλοσοφία είναι η Καρτεσιανή μέθοδος της αμφιβολίας.
Μερικά ερωτήματα που πρέπει να δούμε ώστε να γίνει κατανοητή η συγκεκριμένη Καρτεσιανή μέθοδος είναι τα εξής: Τι είναι αυτή η μεθοδική αμφιβολία; Ποιό είναι το σημαντικότερο επίτευγμά της; Ποιός είναι ο εμπνευστής αυτής της μεθόδου; Ποιά είναι τα μεθοδολογικά στάδια και τα ειδικά σημεία της; Ποιά η καινοτομία και πρωτοποριακή μεθοδολογία της; Γιατί να εφαρμόσουμε αυτήν και όχι κάποια άλλη; Ποιά είναι η αξιοπιστία της; Μπορεί να εφαρμοσθεί στην εποχή μας; Από πού ακριβώς αρχίζει και που τελειώνει; Ποιά είναι δηλαδή τά όριά της; Μπορεί τελικά η Καρτεσιανή φιλοσοφική μέθοδος της αμφιβολίας να μας οδηγήσει σε αδιαμφισβήτητη γνώση; Ποιό είναι το αδιαμφισβήτητο θεμέλιό της; Είναι ορθολογικό ή όχι;
Αυτά τα ερωτήματα και άλλα ακόμη θεωρώ ότι είναι μερικά από τα σημαντικότερα ερωτήματα που με προβληματίζουν γενικά και πρόκειται να προσπαθήσω περιγραφικά να τα εξηγήσω στη πορεία του δοκιμίου.
Το σημαντικότερο επίτευγμα του Ντεκάρτ, σημειώνει ο Κέννυ, είναι ο συμπερασματικός Καρτεσιανός δυϊσμός με τις δύο νεωτερικές φιλοσοφικές ανακαλύψεις, που είναι: (α) Το ανθρώπινο όν είναι μία «σκεπτόμενη υπόσταση» δηλαδή ένας «σκεπτόμενος νούς». Και (β) ότι «η ύλη είναι έκταση εν κινήσει». Δηλαδή ο Καρτέσιος αποκάλυψε στην εποχή του μερικά αδιαμφησβήτητα σημαντικά στοιχεία για το ανθρώπινο όν, για την ουσία του ανθρώπου, όπου μας λέει ότι ο άνθρωπος είναι μία νοερή συνείδηση. ‘Ένα σκεπτόμενο πράγμα. Ή, ένα ενσυνείδητο και πολύπλοκο λογικό ζώο. Όπου αυτό το ανθρώπινο όν διαιρείται σε δύο στοιχεία, το σώμα και τό νού.1
Τά βήματα της μεθοδικής αμφιβολίας του Καρτεσίου είναι τα αμέσως επόμενα:
(α) «Από όσα νόμιζα παλαιότερα αληθή, δεν υπάρχει τίποτα για το οποίο να μη δικαιούμαι τώρα να αμφιβάλλω… Πρέπει λοιπόν να αναστείλω εφεξής τόσο επιμελώς τη συγκατάθεσή μου σε τούτα όσο και στα εμφανώς ψεύδη, αν θέλω να ανακαλύψω κάτι βέβαιο».2
Σ΄αυτό το πρώτο βήμα ο Καρτέσιος μας διδάσκει ότι μάθαμε από την παιδική μας ηλικία μέχρι και την ώριμη ηλικία έχουμε την ευκαιρία αν πραγματικά θέλουμε να ανακαλύψουμε κάτι το αδιαμφισβήτητα αληθές να αναστείλουμε προσωρινά και προμελετημένα το όποιο γνωσιολογικό μας υπόβαθρο. Και έτσι να αμφισβητήσουμε όσα σχεδόν είναι άξια για αμφιβολία ώστε να αποβληθούν οι διάφορες προκαταλήψεις μαζί και η ψευδή γνώση μας.
(β) Το δεύτερο επόμενο βήμα της μεθόδου που είναι μάλλον και το πιο δύσκολο και επίπονο, διότι: «αν μέν δεν είναι στην εξουσία μου να γνωρίσω κάτι αληθές, τουλάχιστον θα φροντίσω σθεναρά αυτό που εξαρτάται από μένα: να μη συγκατατίθεμαι σε ψεύδη».3
Δηλαδή, εννοεί, ότι ακόμη και αν δεν εξαρτάται απόλυτα από τους στοχαστές να ανακαλύψουν μία απαρασάλευτη γνώση διότι υπάρχει ένας κακόβουλος δαίμονας που τους εξαπατά συνέχεια, έχουνε το ελάχιστο χρέος τουλάχιστον να μη αποδέχονται τα ψεύδη και τις προκαταλήψεις ωσάν κάτι το αδιαμφησβήτητα αληθές.
(γ) Στον «Δεύτερο Στοχασμό» του και σε ένα επι πλέον σταθερό τρίτο βήμα της μεθοδικής αμφιβολίας, ο Ντεκάρτ, ψάχνει ένα Αρχιμήδειο σημείο, ώστε να ανακαλύψει τουλάχιστο κάτι το ελάχιστο, έστω μία απαρασάλευτη γνώση για να μπορέσει τελικά να θεμελιώσει την μέθοδο και το φιλοσοφικό του σύστημα.
Σημειώνει ειδικά γι αυτό: «Παραμερίζοντας δηλαδή οτιδήποτε επιδέχεται την ελάχιστη αμφιβολία, σαν να ήξερα ότι είναι ολότελα ψευδές, θα προχωρήσω εμπρός ωσότου γνωρίσω κάτι βέβαιο ή, αν μη τι άλλο, ωσότου μάθω με βεβαιότητα ότι δεν υπάρχει τίποτα βέβαιο».4
Σε αυτό το βήμα νομίζω, ότι πρέπει να θεωρηθεί ότι αν μας ενδιαφέρει πραγματικά η οδός της αλήθειας θα πρέπει να βάλουμε στην άκρη κάθε πράγμα που ενδέχεται να επιδέχεται και την παραμικρή αμφιβολία. Αυτό το βήμα μοιάζει να είναι πολύ δυνατό διότι μας προωθεί να προχωρήσουμε σε σημαντικές ανακαλύψεις και να ξεκαθαρίσουμε τους στοχασμούς μας.
(δ) Το τέταρτο βήμα του Καρτέσιου φαίνεται να είναι και το πιο αποφασιστικό. Διότι θεωρεί για λόγους παιδαγωγικούς και φιλοσοφικούς ότι δεν υπάρχει τίποτα πιό βέβαιο πλήν της ανθρώπινης σκεπτόμενης ύπαρξης.
Γράφει κατά λέξη: «Υποθέτω λοιπόν ότι τίποτα από όσα απεικονίζει η φιλοψευδής μνήμη μου δεν υπήρξε ποτέ, ότι δεν έχω καμία αίσθηση, ότι το σώμα, το σχήμα, η έκταση, η κίνηση και ο τόπος είναι χίμαιρες. Τι θα είναι λοιπόν αληθές; Πιθανότατα τούτο μόνο: ότι δεν υπάρχει τίποτα βέβαιο… Μήπως λοιπόν δεν υπάρχω ούτε εγώ; Όχι, αν πείστηκα για κάτι, τότε είναι βέβαιο ότι υπάρχω». Και θεωρεί με απόλυτητη βεβαιότητα ότι πράγματι «υπάρχει» με την προϋπόθεση ότι υπάρχει ένας πανούργος δαίμονας που προσπαθεί διαρκώς να τον ξεγελάσει. Αφού τότε υπάρχει κάποιο πονηρό πνεύμα που μας ξεγαλάει, τότε σ΄αυτό το βήμα αποκαλύπτεται και το Αρχιμήδειο σημείο μίας αδιαμφισβήτης γνώσης. Γράφει ο Ντεκάρτ: «αν όμως με ξεγελά, είναι αναμφίβολο ότι υπάρχω».5
(ε) Το πέμπτο και τελευταίο μεθοδολογικό βήμα του Καρτέσιου είναι και ο θεμέλιος λίθος της μεθοδικής αμφιβολίας του. Μετά από τα πιο πάνω καλοζυγισμένα με μαθηματική ακρίβεια φιλοσοφικά βήματά του κατέληξε σε μία αδιαμφισβήτητη γνώση και αλήθεια, ότι δηλαδή εφ΄ όσον «σκέφτομαι άρα υπάρχω». Καταγράφει ο ίδιος: «μετά από υπερεπαρκές ζύγισμα των πάντων, πρέπει να καταλήξω ότι η απόφαση Εγώ είμαι, εγώ υπάρχω, αληθεύει αναγκαία όποτε την προφέρω ή τη συλλαμβάνω στο πνεύμα μου».6
Αληθεύει δηλαδή από την όλη πορεία της Καρτεσιανής αμφιβολίας ένα θεμελιώδες βασικότατο στοιχείο, ότι η ουσία του ανθρώπου είναι να είναι μία σκεπτόμενη και ενσυνείδητη ύπαρξη.
Ο Κέννυ τελικά σημειώνει για την ιστορία της Φιλοσοφίας, ότι για το καταλεικτικό συμπέρασμα του Καρτέσιου: «Cogito, ergo sum: ‘I am thinking, therefore I exist’. From these few words Descartes not only derives a proof of his existence, but also seeks to discover his own essence, to demonstrate the existence of God, and to provide the criterion to guide the mind in its search for truth».7

Τά πιο πάνω πέντε φιλοσοφικά βήματα η «μαθηματική μεθοδολογία» του Ντεκάρτ είναι ειδική σύνθεση και παράφραση από τον «Λόγο περί της Μεθόδου» και τους «Στοχασμούς».8

Με το «Cogito ergo sum» ο Καρτέσιος φαίνεται να οριοθετεί και να τοποθετεί ένα βασικό ορθολογικό θεμέλιο, στην περίτεχνη και πολυσύνθετη αμφιβολία του αλλά ταυτόχρονα με θεμέλιο αυτή ξεκινά να ανακαλύψει την φύση της ανθρώπινης ουσίας, να αποδείξει έπειτα την ύπαρξη του Θεού και της ψυχής και βασικά να μας παραδώσει εκείνο το ασφαλές κριτήριο της αδιαμφισβήτητης γνώσης της αλήθειας. Δεν ξέρω όμως, αν τελικά το κατορθώνει με απόλυτη επιτυχία. Έχω δηλαδή τις προσωπικές επιφυλάξεις μου.
Ο Κέννυ σημειώνει ότι οι αρχές της Καρτεσιανής αμφιβολίας είναι εσφαλμένες και αστήρικτες.9
Δεν γνωρίζω αν εννοεί κυρίως την μεθοδική αμφιβολία ή άλλες φιλοσοφικές απόψεις του. Πάντως η Φιλοσοφική και Επιστημονική γνώση σίγουρα προοδεύει, αλλά αν θέλουμε να είμαστε απόλυτα δίκαιοι, δεν μπορούμε να κρίνουμε με απόλυτη ευστοχία το μεσσαιωνικό ιστορικό πλαίσιο του Καρτέσιου με τα ιδικά μας σύγχρονα ιστορικά κριτήρια.
Προσωπικά θεωρώ, ότι η μεθοδική αμφιβολία του Καρτέσιου, αν τυχόν και ακολουθηθεί με κάθε μαθηματική ακρίβεια στο μονοπάτι που μας δείχνει, δηλαδή τα πέντε συγκεκριμένα στάδια της, πράγματι μπορεί να μας οδηγήσει σε κάποια σημαντική αδιαμφισβήτητη γνώση.
Η απόδειξη νομίζω ότι βρίσκεται στο ίδιο ακριβώς θεμελιώδες συμπέρασμα του Καρτέσιου όπου και με βρίσκει απόλυτα σύμφωνη. Γιατί με βρίσκει σύμφωνη; Εφόσον μπορώ να αμφιβάλω σκεπτόμενη ή και να στοχάζομαι τις αμφιβολίες μου, συνεπώς υπάρχω. Και εφόσον υπάρχω, μπορώ αυτό να το αποδείξω μέσω των αμφιβολιών μου.  Αυτό δεν μπορώ να το αμφισβητήσω εύκολα και έτσι την θεωρώ μία αδιαμφισβήτητη γνώση.
Θεωρώ παράλληλα, ότι το Καρτεσιανό θεμέλιο είναι από εκείνα τα πράγματα που δεν πρέπει να τεθούν σε αμφιβολία, διότι είναι σαν να αμφιβάλλουμε για τις ίδιες τις αμφιβολίες μας. Από την στιγμή που αμφιβάλω και σκέφτομαι, άρα υπάρχω. Θέλω να πώ ότι 1+2=3 ή 3-2=1.
Αυτό δεν πρόκειται να αλλάξει εκτός κι αν η επιστήμη των Μαθηματικών ανακαλύψει άλλων ειδών Μαθηματικά.
Μπόρεσε κανείς να θέσει σε αμφιβολία το «Cogito» με αδιαμφισβήτητες αποδείξεις;
Ο μεταφραστής του «Λόγος περί της Μεθόδου» Χ. Χρηστίδης σημειώνει κάτι το αρκετά αξιόλογο όπου συμφωνεί και με  την προσωπική μου γνώμη: «η αμφιβολία δίνει τη βεβαιότητα, γιατί κι η απλή διατύπωση της αμφιβολίας μήπως το αξίωμα ¨σκέφτομαι, άρα υπάρχω¨ δεν είναι σωστό, αποδείχνει την αλήθεια του».10
Σίγουρα από την άλλη δεν μπορώ ακόμη να έχω μία απόλυτα σφαιρική και ξεκάθαρη άποψη για το ζήτημα διότι έχω μεγάλη άγνοια στη πλούσια βιβλιογραφία.
Όμως αν πράγματι υπάρχει κάποιος  αποδεικτικός τρόπος για να αμφισβητηθεί το αδιαμφισβήτητο θεμέλιο του Καρτέσιου, τότε θα πρόκειται μάλλον για ένα προβληματικό μεθοδολογικό θεμέλιο στους Καρτεσιανούς στοχασμούς της Νεότερης Φιλοσοφίας.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ
  1. Άντονυ Κέννυ, ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΔΥΤΙΚΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ, Μετάφραση: Δέσποινα Ρισσάκη, εκδόσεις: ΝΕΦΕΛΗ, Αθήνα 2005, σελ. 163.
  2. Ρενέ Ντεκάρτ, ΣΤΟΧΑΣΜΟΙ ΠΕΡΙ ΤΗΣ ΠΡΩΤΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ, (Τίτλος πρωτοτύπου: Μeditationes de prima philosophia) μετάφραση-σχόλια: Ευάγγελος Βανταράκης, εκδόσεις: ΕΚΚΡΕΜΕΣ, 2009, σελ. 66-67.
  3. Ρενέ Ντεκάρτ, ΣΤΟΧΑΣΜΟΙ ΠΕΡΙ ΤΗΣ ΠΡΩΤΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ, σελ. 68-69.
  4. Ρενέ Ντεκάρτ, ΣΤΟΧΑΣΜΟΙ ΠΕΡΙ ΤΗΣ ΠΡΩΤΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ, σελ. 70.
  5. Ρενέ Ντεκάρτ, ΣΤΟΧΑΣΜΟΙ ΠΕΡΙ ΤΗΣ ΠΡΩΤΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ, σελ. 71.
  6. Ρενέ Ντεκάρτ, ΣΤΟΧΑΣΜΟΙ ΠΕΡΙ ΤΗΣ ΠΡΩΤΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ, σελ. 72.
  7. Anthony Kenny, An Illustrated Brief History of WESTERN PHILOSOPHY, Βlackwell publishing,2006, p. 211.
  8. ΝΤΕΚΑΡΤ, ΛΟΓΟΣ ΠΕΡΙ ΤΗΣ ΜΕΘΟΔΟΥ, Εισαγωγή-Μετάφραση-Σημειώσεις: Χρ. Χρηστίδη, Β΄ έκδοση, αναθεωρημένη, εκδόσεις: ΠΑΠΑΖΗΣΗ, Αθήνα 1976, σελ. 55 (νε΄)- 69 (ξθ΄).
  9. Άντονυ Κέννυ, ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΔΥΤΙΚΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ, Μετάφραση: Δέσποινα Ρισσάκη, εκδόσεις: ΝΕΦΕΛΗ, Αθήνα 2005, σελ. 163-164.
  10. ΝΤΕΚΑΡΤ, ΛΟΓΟΣ ΠΕΡΙ ΤΗΣ ΜΕΘΟΔΟΥ, Εισαγωγή-Μετάφραση-Σημειώσεις: Χρ. Χρηστίδη, Β΄ έκδοση, αναθεωρημένη, εκδόσεις: ΠΑΠΑΖΗΣΗ, Αθήνα 1976, σελ. 90.
ΠΗΓΗ: ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΕΙΟΝ ΚΥΠΡΟΥ, ΤΜΗΜΑ ΚΛΑΣΙΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΚΑΙ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ, ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΗ ΣΧΟΛΗ, ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΟ ΔΟΚΙΜΙΟΝ ΤΗΣ ΑΝΤΡΕΑΣ ΚΟΥΤΣΟΥΔΗ ΣΤΗ ΝΕΩΤΕΡΗ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ ΓΙΑ ΤΟ ΕΑΡΙΝΟ Β΄ ΕΞΑΜΗΝΟ ΤΟΥ 2017. ΔΙΔΑΣΚΩΝ: Δρ. ΑΝΔΡΕΑΣ ΒΡΑΧΙΜΗΣ.