Translate

Τρίτη, 23 Μαΐου 2017

ΜΑΡΙΝΑΣ ΛΟΪΖΟΥ, ΠΕΡΙ ΤΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ ΘΕΟΛΟΓΙΑΣ ΤΟΥ ΛΕΒΙΑΘΑΝ




ΔΟΚΙΜΙΟ ΣΤΗ ΝΕΟΤΕΡΗ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ





Τι είναι το Κοινωνικό Συμβόλαιο; Είναι ορθολογική η αποδοχή του;



Tης Μαρίνας Λοΐζου


Να αναφέρω πρώτα απ΄ όλα για το κοινωνικό συμβόλαιο, ότι σύμφωνα με τις πανεπιστημιακές σημειώσεις μας, έχει τις ρίζες του στη πρωτότυπη φιλοσοφική σκέψη του Λεβιάθαν του Χόμπς. Είναι δηλαδή, ένα νεωτερικό φιλοσοφικό δημιούργημα του Άγγλου μοναρχιστή και φιλοσόφου Τόμας Χόμπς. Πρόκειται καθαρά για μία πολιτική θεωρία ή ένα πολιτικό φιλοσοφικό σύστημα το οποίο το έγραψε ως αντίδραση για την βασιλοκτονία.1

Το θεμελιώδες βιβλίο της Πολιτικής Φιλοσοφίας είναι ο Λεβιάθαν, όπου εντός του καταγράφει ο Χόμπς αρκετά ενδιαφέροντα θεωρητικά ζητήματα, όπως:

«περί της φυσικής κατάστασης του ανθρώπου όσον αφορά την ευδαιμονία και τη δυστυχία του» καθώς επίσης και «περί του πρώτου και του δεύτερου νόμου της φύσης και περί συμβολαίου».2

Προτού καταγράψω τι είναι το κοινωνικό συμβόλαιο του Χόμπς θα ήθελα να περιγράψω αρχικά τι ακριβώς είναι η φυσική κατάσταση του ανθρώπου.

Σύμφωνα με τις προφορικές παραδόσεις και τις γραπτές σημειώσεις της Νεώτερης Φιλοσοφίας, στη Φιλοσοφική Σχολή του Πανεπιστημίου Κύπρου, διδαχτήκαμε: ότι η «φυσική κατάσταση» είναι μία καθοριστική φιλοσοφική ιδέα για την Πολιτική Επιστήμη και την Ιστορία της Φιλοσοφίας. Μας προέκυψαν όμως κατά την διάρκεια του μαθήματος μας και μερικά φυσιολογικά ερωτήματα. Μήπως η φυσική κατάσταση είναι ένα φιλοσοφικό πείραμα της σκέψης; Ή μήπως είναι ένα ανθρωπολογικό πείραμα των φιλοσόφων; Επίσης, ποιος είναι ο φιλοσοφικός ορισμός της φυσικής κατάστασης του ανθρώπου; Ποια είναι η φύση του ανθρώπου; Πώς θα ήταν η ανθρωπότητα χωρίς την ίδρυση οργανωμένων κοινωνιών και κρατών;  Η αλήθεια είναι, ανάλογα των φιλοσοφικών στοχαστών και σχολιαστών του Λεβιάθαν, οι απόψεις είναι διάφορες.3

Περί της φύσης του ανθρώπου, να σημειώσω, ότι: ο Χόμπς,βαθειά επηρεασμένος από την άνοδο των θετικών επιστημών, δεχόμενος σημαντικότατες επηρροές και από τους διάσημους φίλους (Καρτέσιος, Γαλιλαίος κ.α.) και γνωστούς του της εποχής του, και με βάση της δικές του επιστημονικές έρευνες θεωρεί τον άνθρωπο π.χ. κάτι ως ζώο μηχανιστικό. Έτσι λοιπόν όπως το βασίλειο των ζώων είναι υποταγμένο στους νόμους της φύσης, έτσι καθορίζεται και η φυσική κατάσταση του προ-πολιτικού ανθρώπου.4

Περί της φυσικής κατάστασης του ανθρώπου, σύμφωνα με το Χόμπς, είναι: ότι χωρίς την δημιουργία ενός απόλυτα οργανωμένου κράτους και μίας έννομης κοινωνίας με δικαιϊκούς νόμους η κατάσταση που επικρατεί στη φυσική κατάσταση, είναι άκρως χαοτική, διότι κυριαρχεί ο πόλεμος όλων εναντίον όλων. Και σε αυτόν τον εμφύλιο πόλεμο αναμεταξύ των φυσικών ανθρώπων όλοι διεκδικούν εγωϊστικά και ισότιμα δικαιώματα στη ζωή και το θάνατο με κάθε τίμημα. Στη φυσική κατάσταση η ανθρωπότητα ζεί στη σκιά και τη τρομοκρατία του βιαίου θανάτου.5

Εδώ σε αυτό το κομβικό μάλλον σημείο, ίσως κάποιος στοχαστής/τρια να μπορεί να προβληματιστεί επι πλέον, αν επιτρέπεται δηλαδή, για να επικαιροποιήσουμε κάπως αυτό το προ-πολιτικό ζήτημα της φυσικής κατάστασης, του βιαίου θανάτου αλλά και της ά-φυλης τρομοκρατίας, και να το συγκρίνουμε με την δήθεν προοδευτική εποχή μας.

Θέλω να πώ, για να μη παρεξηγηθώ, ότι παρ΄ όλο που πλέον είμαστε μορφωμένα και πολιτικά ζώα, δηλαδή μάλλον θέλουμε να πιστεύουμε ότι είμαστε άκρως μορφωμένοι και προοδευτικοί άνθρωποι, ενταγμένοι μάλιστα σε έννομες πολιτείες και δικαιϊκά κράτη ή συνταγματικά κρατίδια, εντούτοις, το παράδοξο είναι: ότι η σκιά της φονταμενταλιστικής και οργανωμένης τρομοκρατίας, οι αλλεπάληλοι και συστηματικοί «Νατοϊκοί» πολέμοι, οι πυρηνικοί εξοπλισμοί, οι εμφύλιοι σπαραγμοί στην υφήλιο, τα περίεργα πραξικοπήματα που υποδαυλίζονται από επικυρίαρχες μυστικές υπηρεσίες με τη βοήθεια απάτριδων ανθρώπων, και η καθημερινή ανασφάλεια περί του βιαίου ή αφνίδιου θανάτου, φαίνεται ακόμη να επικρατεί, να θεριεύει, να κυριαρχεί τόσο στη πραγματικότητα μας όσο και στις καρδιές μας αλλά και να επιβιώνει παρασιτικά στην παγκόσμια ανθρωπότητα.

Συνεπώς η κυρίαρχη απορία μου, είναι: για τι είδους μορφή και για ποιο πεδίο προοδευτικής ανθρωπότητας συζητάμε; Και πώς ακριβώς τα πολιτικά συστήματα και οι φιλοσοφικές θεωρίες θα μπορούσανε να μας επιλύσουν τα πιο πάνω κρίσημα ζητήματα; Γιατί τέλος πάντων να κλειδώνουμε τις πόρτες του σπιτιού μας και των αυτοκινήτων μας, αφού ακόμη να ξεπερασθεί ολότελα και απόλυτα ο κίνδυνος της φυσικής κατάστασης; Τι και ποιόν ακριβώς φοβόμαστε; Προφανώς τους πάντες και τα πάντα μην πώ μέχρι και την σκιά μας.

Τόσους αιώνες φιλοσοφία και άλλους τόσους επιστήμες, για ποιο υπέρτατο λόγο και ποια σοβαρή αιτιολογία δεν λύθηκε τελεσίδικα το ζήτημα π.χ. της φυσικής κατάστασης, αλλά λύθηκε κάπως μεσοβέζικα, εξ όσον φαίνεται, διότι συνεχίζει να καραδοκεί και να καιροφυλακτεί, διαχρονικά, παρ΄όλες τις κοπιαστικές θεωρητικές ή και πρακτικές προσπάθειες των φιλοσόφων, επιστημόνων, νομοθετών και μετα-πολιτικών ανθρώπων; Πότε θα ζήσουμε επι τέλους σε ένα όμορφο κόσμο, έστω ανθρωπιστικά και όχι αγγελικά πλασμένο, που θα καταργηθούν μια και καλή οι αλλεπάληλοι διεθνείς πόλεμοι, οι φόνοι, οι κάθε λογής εγκληματικές ενέργειες για να αφήνουμε ήσυχοι ξεκλείδωτες τις πόρτες του σπιτιού μας; Προφανώς ποτέ δεν θα ζήσουμε αυτό το πανέμορφο όνειρο, διότι οι εφιάλτες (και οι Εφιάλτες) κυριαρχούν σε όλα τα επίπεδα.

Αντιγράφω με κάθε ακρίβεια, ένα σημαντικό απόσπασμα του Χόμπς, αυτή την φοβερή περιγραφική και παραστατική επεξήγηση της θεωρίας της φυσικής κατάστασης από το Λεβιάθαν:

«Σε μια τέτοια κατάσταση δεν έχει θέση η εργατικότητα, αφού οι καρποί της είναι επισφαλείς, και κατ΄επέκταση δεν έχει θέση η καλλιέργεια της γής, η ναυσιπλοΐα, (…) η μέτρηση του χρόνου, οι τέχνες, τά γράμματα, η κοινωνία. Και μόνο το υπέρτατο κακό έχει θέση, δηλαδή ο διαρκής φόβος και ο κίνδυνος του βίαιου θανάτου. Ο ανθρώπινος βίος είναι μοναχικός, ενδεής, βρωμερός, κτηνώδης και βραχύς».6

Αν δούμε σε αντιπαραβολή και πάλι με το σήμερα: υπάρχει ή όχι, σημαντικότατο έλλειμα στη εργατικότητα, παιδεία, κοινωνία κ.λπ. με τα υψηλά ποσοστά της παγκόσμιας ανεργείας και της ανυπόφορης τεχνικής οικονομικής κρίσης; Έπαψε με κάποιο τρόπο να εξουσιάζει και να κυριαρχεί, στις οργανωμένες κοινωνίες μας, το υπέρτατο κακό; Υπάρχει ή δεν υπάρχει, αυτό; Και αν υπάρχει, γιατί να υπάρχει; Ποιος ωφελείται με το μεταστατικό μικρόβειο του καρκίνου της κακίας και μοχθηρίας; Και πώς μπορούμε να το κατανικήσουμε, ή μήπως είναι ανίκητο είδος; Με ποιο αποτελεσματικό τρόπο εξολοθρεύεται; Έπαψε σε κάποιο χρονικό σημείο ο διαρκής φόβος και ο κίνδυνος του βιαίου θανάτου; Σε ποια ακριβώς χρονική περίοδο έγινε τέτοιο πράγμα ώστε να το εξαγγείλουμε ως μία ακόμη Παγκόσμια Ημέρα για να μνημονεύουμε το σπουδαίο δήθεν επίτευγμα της ανθρωπότητας;

Ο Χόμπς προσφέρει ριζοσπαστικές και ορθολογικές λύσεις για το ζήτημα της φυσικής κατάστασης. Ο άνθρωπος παρόλες τις ολοκληρωτικές εμμονές και δικαιολογημένες φοβίες του φαίνεται να ήταν μία παρεξηγημένη προσωπικότητα. Στο ειδικό κεφάλαιο του Λεβιάθαν «περί των νόμων της φύσης και του συμβολαίου» μου κάνει ιδιαίτερη αίσθηση «ο θεμελιακός Νόμος της Φύσης» όπου καθώς αναφέρει ο πολιτικός φιλόσοφος είναι και «ο νόμος του Ευαγγελίου».

 Γράφει γι΄ αυτό ο Χόμπς:

«Από αυτόν το θεμελιακό νόμο της φύσης, που προστάζει τους ανθρώπους να επιδιώκουν την ειρήνηΑυτός είναι και ο νόμος του Ευαγγελίου «πάντα ούν όσα εάν θέλετε ίνα ποιώσιν οι άνθρωποι, ούτως και υμείς ποιείται αυτοίς» καθώς και ο πανανθρώπινος νόμος quod tibi fieri non vis, alteri ne feceris».7

Με προβληματίζει ιδαίτερα διότι δεν γνώριζα, ότι η πολιτική Φιλοσοφία του Χόμπς και η θεωρία του κοινωνικού συμβολαίου στηρίζεται ή σχετίζεται επάνω σε χριστιανικά διδάγματα του Ευαγγελίου. Αυτό το σημείο ειδικά για όποιον το προσέξει αισθάνομαι ότι είναι μία πυρηνική αποκάλυψη. Η θεωρητική και πρακτική διαδικασία μεταμόρφωσης από την φυσική κατάσταση στη «μετάβαση στη πολιτική κατάσταση» ξεκινά από τα συγκεκριμένα Ευαγγελικά αλλά και ορθολογικά θεμέλια. Οι άνθρωποι, έχουν τάσεις να οδηγούνται ορθολογικά στην κατάργηση της φυσικής κατάστασης.8

Κάτι παρόμοιο σημειώνει και ο Ζάν-Μισέλ Μπενιέ, όταν γράφει:

«Το πέρασμα από τη φυσική κατάσταση στη πολιτισμένη υπακούει σε ένα είδος ορθολογικής αποκάλυψης… η αποκάλυψη του θανάτου ως κοινού κλήρου των ανθρώπων οδηγεί σε μια αυτογνωσία της περατότητας βιωμένη σε μια αφόρητη προσωρινότητα».9

Τελικά τι είναι το συμβόλαιο του Χόμπς;

Το κοινωνικό συμβόλαιο, είναι: όταν η ανθρωπότητα προσπαθεί πάση θυσία να αποφύγει το απάνθρωπο και κακό συναπάντημα του «οικουμενικού πολέμου» της φυσικής κατάστασης και διενεργούν οι άνθρωποι από κοινού συμφωνίες (και μάλιστα αυτοπεριορίζοντας κάποια σημαντικά δικαιώματα της προσωπικής τους ελευθερίας με ορθολογική συνέπεια τη πλήρη υποταγή στη ανωτάτη εκλελεγμένη εξουσία) όπως θεσπιστούν οργανωμένες κοινότητες, δικαιϊκά κράτη και έννομες κοινωνίες όπου κάθε μία κοινότητα ή κράτος δικαίου θα υπόκειται σε μία κεντρική εξουσία ή πολιτική αρχή.10

Προσωπικά τείνω να συμφωνήσω σε μεγάλο βαθμό με τη θεωρία του κοινωνικού συμβολαίου, διότι τη βρίσκω αρκετά λογική, άσχετα με τις όποιες αδυναμίες και ατέλιες της τις οποίες επικρίνει δίκαια ο σοφός Ράσσελ.11 Όπως λέγει και ένας άλλος σύγχρονος έλληνας σοφός της Αυτογνωσίας: η απόσταση από τη θεωρία στην πράξη, είναι όση απόσταση υπάρχει από τον πλανήτη Χ με τον πλησιέστερο του πλανήτη Ψ.

Αισθάνομαι κυρίως, ότι είναι ορθολογική η αποδοχή του συμβολαίου: διότι π.χ. ο αυτοπεριορισμός των ατομικών δικαιωμάτων μας και η υποταγή μας σε μία φιλοειρηνική και διεθνή διακυβέρνηση για χάρη του να αποφευχθεί ένας παγκόσμιος πυρηνικός όλεθρος είναι υψηλός δίκαιος και αγαθός ανθρώπινος σκοπός μίας ανθρωπότητας που πασχίζει μέσα από αντίξοες συνθήκες να επιβιώσει όπου κυριαρχεί σε τεράστιο φάσμα η απόλυτη ολοκληρωτική αρχή του κακού.

Αν υπερίσχυε, όμως, η πιο πάνω χρυσή πανανθρώπινη και Ευαγγελική οδηγία του Χριστού, με την οποία ο Χόμπς θεμελιώνει την Πολιτική Φιλοσοφία του, στις καρδιές στις ψυχές και στις διάνοιες των ανθρώπων, και ιδιαίτερα στις καρδιές και τα μυαλά των πολιτικών αρχηγών της οικουμένης προφανώς και δεν θα αισθανώμαστε τον ανυπόφορο καύσωνα της μετα-πολιτικής «φυσικής κατάστασης»… την ευρέως διαδεδομένη από τα Μ.Μ.Ε. τρομοκρατία.





ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

1. Βραχίμης, Ανδρέας, Σημειώσεις Νεώτερης Φιλοσοφίας, Thomas Hobbes, σελ. 2.

2. Χόμπς, Τόμας, ΛΕΒΙΑΘΑΝ, μετάφραση: Γρηγόρης Πασχαλίδης και Αιμίλιος Μεταξόπουλος, εκδόσεις; ΓΝΩΣΗ, 2006, σελ. 193-199, σελ. 199-213.

3. Βραχίμης, Ανδρέας, Σημειώσεις Νεώτερης Φιλοσοφίας, Thomas Hobbes, σελ. 7.

4. Βραχίμης, Ανδρέας, Σημειώσεις Νεώτερης Φιλοσοφίας, Thomas Hobbes, σελ. 8.

5. Βραχίμης, Ανδρέας, Σημειώσεις Νεώτερης Φιλοσοφίας, Thomas Hobbes, σελ. 9-10.

6. Χόμπς, Τόμας, ΛΕΒΙΑΘΑΝ, μετάφραση: Γρηγόρης Πασχαλίδης και Αιμίλιος Μεταξόπουλος, εκδόσεις; ΓΝΩΣΗ, 2006, σελ. 196.

7. Χόμπς, Τόμας, ΛΕΒΙΑΘΑΝ, μετάφραση: Γρηγόρης Πασχαλίδης και Αιμίλιος Μεταξόπουλος, εκδόσεις; ΓΝΩΣΗ, 2006, σελ. 200.

8. Βραχίμης, Ανδρέας, Σημειώσεις Νεώτερης Φιλοσοφίας, Thomas Hobbes, σελ. 11.

9. Μπενιέ, Ζάν-Μισέλ, ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΝΕΩΤΕΡΙΚΗΣ ΚΑΙ ΣΥΓΧΡΟΝΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ, μετάφραση: Κωστής Παπαγιώργης, Αθήνα 1999, εκδόσεις: ΚΑΣΤΑΝΙΩΤΗ, σελ. 71-72.

10.         Russell, Bertrand,ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΔΥΤΙΚΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ, μετάφραση: ΑΙΜ. ΧΟΥΡΜΟΥΖΙΟΥ, Τόμος Β΄, εκδόσεις: Ι.Δ. ΑΡΣΕΝΙΔΗΣ, σελ. 240-241.

11.         Russell, Bertrand,ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΔΥΤΙΚΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ, μετάφραση: ΑΙΜ. ΧΟΥΡΜΟΥΖΙΟΥ, Τόμος Β΄, εκδόσεις: Ι.Δ. ΑΡΣΕΝΙΔΗΣ, σελ. 247-251.

ΠΗΓΗ: ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΕΙΟΝ ΚΥΠΡΟΥ, ΤΜΗΜΑ ΚΛΑΣΙΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΚΑΙ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ, ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΗ ΣΧΟΛΗ, ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΟ ΔΟΚΙΜΙΟΝ ΤΗΣ ΜΑΡΙΝΑΣ ΛΟΪΖΟΥ ΣΤΗ ΝΕΩΤΕΡΗ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ ΓΙΑ ΤΟ ΕΑΡΙΝΟ Β΄ ΕΞΑΜΗΝΟ ΤΟΥ 2017. ΔΙΔΑΣΚΩΝ: Δρ. ΑΝΔΡΕΑΣ ΒΡΑΧΙΜΗΣ.
Δημοσίευση σχολίου