Translate

Πέμπτη, 18 Μαΐου 2017

ΣΤΥΛΙΑΣ-ΡΑΦΑΕΛΑΣ ΧΡΥΣΟΣΤΟΜΟΥ, ΠΕΡΙ ΤΗΣ ΜΕΘΟΔΙΚΗΣ ΑΜΦΙΒΟΛΙΑΣ ΤΟΥ ΡΕΝΕ ΝΤΕΚΑΡΤ





ΔΟΚΙΜΙΟ* ΣΤΗ ΝΕΟΤΕΡΗ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ
Μπορεί η Καρτεσιανή μέθοδος της αμφιβολίας να μας οδηγήσει σε αδιαμφισβήτητη γνώση;

Της Στύλιας-Ραφαέλας Χρυσοστόμου


Ο σκοπός αυτής της εργασίας είναι σ΄ ένα πρώτο στάδιο να εξετάσω ειδικά ποιά ακριβώς είναι η μέθοδος της αμφιβολίας του Καρτεσίου και σε ένα επόμενο στάδιο να αξιολογήσω κριτικά αν όντως η Καρτεσιανή μεθοδολογία μπορεί να μας οδηγήσει σε κάποιο είδος αδιαμφισβήτης γνώσης της αλήθειας.
Μία συνοπτική περιγραφή των σταδίων της σκέψης του Ντεκάρτ, σύμφωνα με τον Κέννυ, είναι όταν ξεκινά από την φιλοσοφική μεθοδική αμφιβολία που συμπεριλαμβάνει, μία χρήσιμη απελευθέρωση από τις ποικίλες προκαταλήψεις ώστε να οδηγηθεί ο φιλόσοφος σε μία αδιαμφισβήτη καθαρή γνωσιολογία. Ενδιάμεσο στάδιο αυτής της μεθοδολογικής Καρτεσιανής πορείας είναι να εμποδισθεί η κάθε αμφισβήτηση ώστε να μην παρασυρθεί σε μία ακραία μορφή σκεπτικισμού.1
Πιο συγκεκριμένα, το πρώτο στάδιο της μεθοδικής αμφιβολίας, σύμφωνα τώρα με τον Καρτέσιο περιλαμβάνει, ότι: «μπορούμε να αμφιβάλλουμε για όλα τα πράγματα, κυρίως δε για τα υλικά, για όσο χρόνο έστω δεν θα έχουμε άλλα επιστημονικά θεμέλια… ωστόσο είναι μεγίστη (η αμφιβολία) επειδή μας ελευθερώνει από όλες τις προκαταλήψεις… και, τέλος, συμβάλλει στο να μην μπορούμε πλέον να αμφιβάλλουμε για όσα θα ανακαλύψουμε αργότερα ως αληθή».2
Σ΄ ένα άλλο σημείο, ο Καρτέσιος, μας ξεκαθαρίζει, ότι αυτή η ενέργεια του πρώτου στοχασμού, μπορεί να γίνει σε μία ώριμη ηλικία διότι μιλά καθαρά για τα «ψευδή πράγματα» δηλαδή, τις προκαταλήψεις που διδασκόμαστε από την παιδική ηλίκια, και μάλιστα μας τονίζει ότι αν θέλουμε να εδραιώσουμε κάτι το στέρεο και το  επιστημονικά αδιαμφισβήτητο γεγονός θα πρέπει να ανατραπούν όλες οι παιδικές πλάνες ή και προκαταλήψεις από τα θεμέλια τους.3    
Ταυτόχρονα στον Καρτεσιανό σκεπτικισμό ακολουθεί ένα ακόμη επιχείρημα εκείνο της μη εμπιστοσύνης των αισθήσεων. Σημειώνει ο Ντεκάρτ γι΄ αυτό, ότι «Όμως τούτες τις συνέλαβα ενίοτε να σφάλλουν, και είναι συνετό να μην εμπιστευόμαστε ποτέ εντελώς όσους μας απάτησαν έστω και μία φορά» αλλά όμως τονίζει με έμφαση, ότι «υπάρχουν πολλά άλλα περι των οποίων είναι εντελώς αδύνατο να αμφιβάλλουμε, παρότι αντλούνται από αυτές» τις αισθήσεις.4 Δηλαδή, ο κάθε συνετός φιλόσοφος είναι υποχρεωμένος να μην έχει απόλυτη εμπιστοσύνη σε κάθε γνώση που προέρχεται, άμεσα ή έμμεσα, από τις ανθρώπινες αισθήσεις, δηλ. από τα μαθήματα των δασκάλων, από τις φαντασίες και τά όνειρα κ.λπ.
Σύμφωνα με τον Κέννυ, το τελικό αλλά και συμαντικό συμπέρασμα της πιο πάνω φιλοσοφικής δραστηριότητας των σκέψεων του Ντεκάρτ ολοκληρώνεται στο διάσημο ρητό του: «Σκέφτομαι, άρα υπάρχω», και στα λατινικά «Cogito, ergo sum».
Δηλαδή, ο άνθρωπος είναι μία ύπαρξη που σκέφτεται, και υπάρχει.  Διότι μπορεί να το σκέφτεται, δηλαδή  συνειδητοποιεί σκεφτόμενος τις σκέψεις και τις πράξεις του, ονειρεύεται, αισθάνεται, φαντάζεται κ.ο.κ. Με το συγκεκριμένο Καρτεσιανό στοχασμό ολοκληρώνεται έτσι  και η μεθοδική αμφιβολία του φιλοσόφου διότι μ΄ αυτό κάνει την προσπάθεια να ανακαλύψει τη φύση της ουσίας του ανθρώπου, να αποδείξει την ύπαρξη του Θεού αλλά και να προσφέρει στην ανθρωπότητα εκείνο το αληθινό κριτήριο που «καθοδηγεί το νού στη αναζήτηση της αλήθειας», δηλαδή την αναζήτηση μίας αδιαμφισβήτης γνώσης.5
Άραγε, η πιο πάνω Καρτεσιανή διαδικασία της μεθοδικής αμφιβολίας μπορεί να μας καθοδηγήσει στο ασφαλές λιμάνι της αδιαμφισβήτης γνώσης;
Σύμφωνα όμως με τον Κόττινγχάμ, ο Καρτέσιος θεωρεί, ότι με το «φυσικό φώς της γνώσης μας» με μία «σαφή και διακριτή αντίληψη» είμαστε σε σίγουρη θέση να οδηγηθούμε με ασφάλεια μόνο στο λιμάνι των «πρωτογενών ή καθολικών εννοιών» (έκταση, μέγεθος, ποσότητα, αριθμοί) πράγμα που σημαίνει ότι για ορισμένα συγκεκριμένα πράγματα μπορούμε να έχουμε μια αδιαμφισβήτη γνώση.6  
Πράγμα που μου φαίνεται ότι σε άλλα ζητήματα είμαστε κάπως εκτεθειμένοι και σε αδιαμφισβήτη άγνοια.
Δηλαδή θεωρώ ότι η καρτεσιανή μέθοδος δεν μπορεί να μας βγάλει απόλυτα επιτυχημένα, από το σκοτάδι της άγνοιας, ούτε να μας οδηγήσει σε μία καθολική αδιαμφισβήτη γνώση για όλα τα πράγματα. Σε μερικά πράγματα μπορεί ναι, διότι,  η καρτεσιανή αμφιβολία πρόκειται για αυστηρά μαθηματική μέθοδο.
Ωστόσο θεωρώ ότι δεν είναι απόλυτα σαφές και διακριτό το ζήτημα της «φυσικής φώτισης». Τι ακριβώς είναι αυτή; Μπορούμε ή δεν μπορούμε να της έχουμε απόλυτη εμπιστοσύνη; Σύμφωνα με την μέθοδο του Καρτεσίου, μπορούμε ή όχι, να αμφισβητήσουμε τη φυσική φώτιση; Μάλλον όχι, αφού είναι και αυτή δική του «φωτεινή» έμπνευση. Και αν η φυσική φώτιση είναι προϊόν από τον πονηρό και κακόβουλο δαίμονα που προσπαθεί μεθοδικά να μας εξαπατήσει;
Σύμφωνα με τα εννοιολογικά σχόλια του μεταφραστή των Στοχασμών του Ντεκάρτ: «Η φυσική φώτιση είναι συνώνυμο του κοινού νού, της γνωστικής ικανότητας δια της οποίας ένας απλός άνθρωπος μπορεί να αναγνωρίσει άμεσα, διαισθητικά, σχεδόν ενστικτωδώς, την αλήθεια.»7
Πιστεύω βάση των πιο πάνω, ότι η καρτεσιανή έννοια του φυσικού φωτός έρχεται  κάπως σε αντίφαση με την μεθοδική αμφιβολία διότι αν θέλουμε να είμαστε απόλυτα δίκαιοι, γιατί να μη αμφισβητήσουμε και τη «φυσική φώτιση» όπου στηρίζεται στο φυσικό ένστικτο και στις ψυχολογικές διαισθήσεις;
Κάθε άνθρωπος, σύμφωνα με την κοινή λογική και την επιστήμη της Ψυχολογίας, έχει τις προσωπικές και ατομικές του διαισθήσεις, δηλαδή τη δική του φαντασία και όνειρα, ερεθίσματα, πιστεύω,  συνείδηση, αισθήματα κ.λπ. Γι΄ αυτό το λόγο, άραγε είναι δυνατό, το κριτήριο αδιαμφισβήτητης γνώσης της αλήθειας να είναι του καθενού ξεχωριστά, οι ατομικές του διαισθήσεις; Αυτό σημαίνει, ότι  κάθε άνθρωπος με τις ατομικές του διαισθήσεις θα μπορεί να γεννά και τις εξατομικευμένες του αλήθειες.
Άρα λοιπόν,  είτε η αδιαμφισβήτητη γνώση της αλήθειας είναι μία και απόλυτη, είτε η αλήθεια είναι διεσπασμένη σε «αλήθειες». Δεν είμαι και τόσο σίγουρη αν υπάρχει άλλη, μία τρίτη διέξοδος, από το μονόδρομο αυτού του σκοτεινού τούνελ για να λυθεί αυτή η καρτεσιανή σπαζοκεφαλιά.
Βέβαια από μία άλλη άποψη, δεν παραθεωρώ, το αδιαμφισβήτητο γεγονός των θεμελιακών καθολικών εννοιών. Συμφωνώ μαζί με τον Ντεκάρτ μόνο στο ζήτημα των πρωτογενών και «διαυγέστερων αληθειών». Σημειώνει με κάθε ακρίβεια ο ίδιος: «Διότι, είτε αγρυπνώ είτε κοιμάμαι, δύο συν τρία θα κάνει πέντε, και το τετράγωνο δεν θα έχει περισσότερες από τέσσερις πλευρές, τόσο διαυγείς αλήθειες δεν φαίνεται δυνατό να είναι ύποπτες ψεύδους».8
Παρ΄ όλα αυτά, η μεθοδική αμφιβολία του Καρτέσιου διαθέτει, πέρα από τη «φυσική φώτιση», ως την σημαντικότερη «σταθερή και αξιόπιστη βάση» του το γνωστό φιλοσοφικό στοχασμό του το «σκέφτομαι άρα υπάρχω».9  
Γενικά θεωρώ, ότι αν ακολουθήσουμε τα ίδια μεθοδολογικά βήματα του Καρτέσιου μπορεί και να οδηγηθούμε και σε άλλα αντίθετα και παράδοξα ίσως συμπεράσματα, όπως π.χ. να θέσουμε σε αμφιβολία ακόμη και το «αδιαμφισβήτητο» γεγονός της σκεπτόμενης υπόστασης. Γιατί υπάρχω; Επηδεί σκέφτομαι; Δεν μπορώ να υπάρχω έτσι απλά και χωρίς κάν να σκέφτομαι; Είναι η σκέψη, το σώμα, ο νούς, που με κάνει ανθρώπινο όν;  Ή κάτι άλλο;
Μήπως η πολύ φιλοσοφική σκέψη, μαζί και το «cogito ergo sum», να είναι σύμφωνα με την άνοδο και εξέλιξη όλων των επιστημών μία εσφαλμένη άποψη;10
Μήπως η καρτεσιανή μέθοδος μας οδηγεί, αντί σε αδιαμφισβήτητη γνώση, σε μία νοσηρά ψυχική παθολογία όπου αλλοιώνει την οντολογία του ανθρώπου;
Διότι, καθόλου παράδοξο μία σκεπτόμενη ύπαρξη μπορεί και να φαντάζεται ότι σκέπτεται και να ονειρεύεται ότι υπάρχει, ενώ στην ουσία, ούτε σκέπτεται ούτε υπάρχει από τον εαυτό της. Η πραγματικότητα δηλαδή και η αδιαμφισβήτητη γνώση μπορεί πιθανότατα να βρίσκεται έτι φωτός μακριά από την καρτεσιανή αμφιβολία. Η μεθοδική αμφιβολία ίσως να μας εξαναγκάζει δημιουργικά να προβληματίσουμε ελάχιστα σε περιορισμένο «βάθος» τα πράγματα που ίσως να τα θεωρούμε με τη κοινή λογική του σήμερα και ως αυτονόητα.
Τελικά, όσο πιο πολύ μελετώ κριτικές για την καρτεσιανή αμφιβολία τόσο πιο πολύ ενισχύεται η προσωπική μου άποψη, ότι για πολύ ελάχιστα πράγματα μπορούμε να έχουμε αδιαμφισβήτητη γνώση της αλήθειας.
Χωρίς αυτό να σημαίνει ότι με την μεθοδική αμφιβολία δεν εξάγουμε αδιαμφισβήτητη γνώση όπως εκείνες τις καθολικές έννοιες.
Ο Κεννυ σημειώνει κάπου επεξηγηματικά: «αμφότερες οι μεγάλες αρχές της καρτεσιανής φιλοσοφίας απεδείχθησαν –όπως γνωρίζουμε σήμερα- εσφαλμένες». Και σε άλλο σημείο γράφει: «η καρτεσιανή διχοτομία σώματος και νού είναι, σε τελευταία ανάλυση, αστήρικτη».11
*Χωρίς την βιβλιογραφία το δοκίμιο είναι ακριβώς 1250 λέξεις.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ:
  1. Kenny, Anthony, ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΔΥΤΙΚΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ, Κεφ. 3, Από τον Ντεκάρτ στον Κάντ, εκδ. ΝΕΦΕΛΗ, 2005, σ. 165-167.
  2. Ντεκάρτ, Ρενέ, ΣΤΟΧΑΣΜΟΙ ΠΕΡΙ ΤΗΣ ΠΡΩΤΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ, εκδ. ΕΚΚΡΕΜΕΣ, 2009, σ. 57.
  3. Ντεκάρτ, Ρενέ, ΣΤΟΧΑΣΜΟΙ ΠΕΡΙ ΤΗΣ ΠΡΩΤΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ, εκδ. ΕΚΚΡΕΜΕΣ, 2009, σ. 59.
  4. Ντεκάρτ, Ρενέ, ΣΤΟΧΑΣΜΟΙ ΠΕΡΙ ΤΗΣ ΠΡΩΤΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ, εκδ. ΕΚΚΡΕΜΕΣ, 2009, σ. 60-61.
  5. Kenny, Anthony, ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΔΥΤΙΚΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ, Κεφ. 3, Από τον Ντεκάρτ στον Κάντ, εκδ. ΝΕΦΕΛΗ, 2005, σ.
  6. Cottingham, John, ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ ΤΗΣ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ, ΟΙ ΟΡΘΟΛΟΓΙΣΤΕΣ, εκδ. ΣΤΑΧΥ, 2000, σ. 66-76.
  7. Ντεκάρτ, Ρενέ, ΣΤΟΧΑΣΜΟΙ ΠΕΡΙ ΤΗΣ ΠΡΩΤΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ, εκδ. ΕΚΚΡΕΜΕΣ, 2009, σ. 246.
  8. Ντεκάρτ, Ρενέ, ΣΤΟΧΑΣΜΟΙ ΠΕΡΙ ΤΗΣ ΠΡΩΤΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ, εκδ. ΕΚΚΡΕΜΕΣ, 2009, σ. 64-65.
  9. Ubaldo, Nicola, ΕΙΚΟΝΟΓΡΑΦΗΜΕΝΗ ΑΝΘΟΛΟΓΙΑ ΤΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ (Antologia Illustrata di Filosofia), εκδ. ΕΝΑΛΙΟΣ, 2007, σ. 223-226.
  10. Kenny, Anthony, ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΔΥΤΙΚΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ, σ. 163.
  11. Kenny, Anthony, ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΔΥΤΙΚΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ, σ. 163-164.

ΠΗΓΗ: ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΕΙΟΝ ΚΥΠΡΟΥ, ΤΜΗΜΑ ΚΛΑΣΙΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΚΑΙ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ, ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΗ ΣΧΟΛΗ, ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΟ ΔΟΚΙΜΙΟΝ ΤΗΣ ΣΤΥΛΙΑΣ-ΡΑΦΑΕΛΑΣ ΧΡΥΣΟΣΤΟΜΟΥ ΣΤΗ ΝΕΩΤΕΡΗ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ ΓΙΑ ΤΟ ΕΑΡΙΝΟ Β΄ ΕΞΑΜΗΝΟ ΤΟΥ 2017. ΔΙΔΑΣΚΩΝ: Δρ. ΑΝΔΡΕΑΣ ΒΡΑΧΙΜΗΣ.