Translate

Δευτέρα, 15 Μαΐου 2017

ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ ΝΟΥΝΗΣ, ΠΕΡΙ ΤΟΥ ΛΕΒΙΑΘΑΝ ΤΟΥ ΤΟΜΑΣ ΧΟΜΠΣ





Τι είναι το Κοινωνικό Συμβόλαιο; Είναι ορθολογική η αποδοχή του;

Του Παναγιώτη Π. Νούνη


Κατ΄ αρχάς να αναφερθούμε, ότι προτού προχωρήσουμε για να εξηγήσουμε τι ακριβώς σημαίνει το «Κοινωνικό Συμβόλαιο» θα πρέπει να δούμε συνοπτικά εκείνες τις πρωταρχικές συνθήκες προτού κάν εξ ανάγκης επιβίωσης του ανθρωπίνου είδους δημιουργηθεί το εν λόγω Συμβόλαιο του Λεβιάθαν. Αδιαμφισβήτητα θεωρούμε ότι η αποδοχή του είναι ορθολογική ασχέτως αν διατηρούμε επί μέρους επιφυλάξεις σε διάφορα ουσιώδη μάλλον σημεία του.

Μία σημαντική Χομπσιανή θεωρία στο Λεβιάθαν είναι η «Φυσική Κατάσταση» και εκ των πραγμάτων ακολουθεί βαθμιαία η επόμενη «ερμηνευτική μυθολογία» γιά το λεγόμενο «Κοινωνικό Συμβόλαιο». Η εν λόγω «Φυσική Κατάσταση» σύμφωνα με τον Χόμπς είναι εκείνη η επικίνδυνη η βάρβαρη και η τραγική κατάσταση όπου σύμπασα η ανθρωπότητα αλληλομάχεται και αλληλοεξοντώνεται σύμφωνα κατά πάντα με τα κατώτερα και κτηνώδη ένστικτα της επιβίωσης του ισχυροτέρου. [1] Δηλαδή, σύμφωνα με ένα λαϊκό λεχθέν, ισχύει στην εν λόγω «α-φύσικη κατάσταση» (για λόγους αισθητικής ακριβολογίας ιδικής μας επινοήσεως ο ενθάδε όρος καθώς και ο επόμενος) ή και «παρα φύση κατάσταση» , κυριολεκτικά: «ο θάνατός σου η ζωή μου»!

Σύμφωνα με το ελληνικό Λεξικό της Φιλοσοφίας:

«η φυσική κατάσταση είναι το στάδιο στο οποίο βρίσκονταν οι άνθρωποι πριν οργανωθούν σε κοινωνία». [2]

Κατά το αγγλικό Χομπσιανό Λεξικό [3] η φυσική κατάσταση προσδιορίζεται με τον όρο:

«state of nature (status naturae)».

Αυτό σημαίνει πιο εννοιολογικά, με ιδική μας έμφαση στις κάτωθεν υπογραμμίσεις, ότι:

«Τhe state of nature is the condition that human beings are in when there is no civil state. […] The state of nature is a dangerous place, but it is not a place of injustice or wickedness; (…) and there is no common power in the state of nature».

Ο Χόμπς αφιερώνει στον Λεβιάθαν του ειδικόν κεφάλαιο περί της φυσικής κατάστασης του ανθρώπου.

Έχει παραδείγματος χάρη την άποψιν: ότι είναι μέσα στη φύση του ανθρώπου οι αρχέγονες αιτίες της αφιλάνθρωπης και αδίστακτης φονικής  διαμάχης αναμεταξύ των ανθρώπων. Τα υπάνθρωπα σπέρματα, αν θέλετε, οι αιτίες λέγει ο Χόμπς των συγκρούσεων είναι το τρίπτυχον ο ανταγωνισμός, η δυσπιστία και η φιλοδοξία. Δηλαδή μία καθολική απουσία της αρετής της φιλανθρωπίας αλλά και η ελευθέρα επιλογή του ελκυστικού δρόμου της κακίας και πανουργίας όπου εισάγεται το απελπιστικό Χομπσιανό Δόγμα bellum omnium contra omnes δηλ. «πόλεμος πάντων εναντίον πάντων». [4]

Τί πρόκειται να συμβεί στο φιλοσοφικό σύστημα του Λεβιάθαν αν αποδειχθεί ότι οι ρίζες του Κοινωνικού Συμβολαίου, δηλ. η α-φύσικη κατάσταση, ή ο «φυσικός άνθρωπος» του Χόμπς, δέν είναι η όντως «φυσική κατάσταση» της ανθρωπίνης φύσεως; Σίγουρα δεν θα πάψει να είναι ορθολογική η αποδοχή του εν λόγω Συμβολαίου. Αλλά τούτο ίσως  να προβληματίζει την εξεύρεση ή ύπαρξη και κάποιας ίσως άλλης οδού, για την επιβίωση της όλης ανθρωπότητος, πέραν της μονόδρομης, εκείνου του ορθολογιστικού Χομπσιανού Συμβολαίου.

Κατά την προσωπικήν μας εκτίμηση, τα συγκεκριμένα «φυσιολογικά αίτια», ως γνωστόν, είναι ανθρώπινα «φυσικά» πάθη, δηλ. κακίες και αδυναμίες μίας ασθενικής ανθρωποειδούς φύσης. Δηλαδή ανορθόδοξες και πολύ σοβαρές αστοχίες μίας καθολικά νοσηρής ανθρωπότητας. Εννοώ κοντολογίς, μία παρά φύσιν καταστάση, και όχι κατά φύση ή μία «φυσική κατάσταση» καθώς εσφαλμένα –έστω μυθολογικά- υποστηρίζει ο Χόμπς.

Εσφαλμένα, διότι από μιάς καθαρά θεολογικο-φιλοσοφικής απόψεως υφίστατο μάλλον μία ευρέως φιλοσοφική σύγχυση «διά πν φιλοσοφικόν σύστημα» στα περί της ανθρωπίνης φύσεως. [5]

Θεωρώ βασικά, ότι μία από ρίζας εσφαλμένη φιλοσοφική Ανθρωπολογία γεννάει κατά μαθηματική νομοτέλεια και λαθεμένα φιλοσοφικά Συστήματα. Και στα εσφαλμένα φιλοσοφικο-Πολιτικά Δόγματα έπονται και σάπιοι ορθολογικο-Κοινωνικοί καρποί.

Πώς άλλωστε μπορεί να εξηγηθεί μία ίσως διαφορετική φιλοσοφική προσέγγιση στα περί της «Φυσικής Καταστάσης» και στα περί του «Κοινωνικού Συμβολαίου», όταν ένας άλλος ακόμη σημαντικός φιλόσοφος θεωρεί τα ακριβώς αντίθετα από εκείνα του Χόμπς; Ότι π.χ. η επιστροφή στη «φυσική κατάσταση» βοηθάει τον άνθρωπο να επανέλθει και να εγκεντρισθεί στον πρωτεύοντα κύριο και αγαθό σκοπό της υπάρξεώς του στον κατά φύση ανθρωπισμόν του; [Ρουσώ, Ο Λόγος περί της ανισότητος: « (…) ν τούτοις νθρωπος εναι φυσικς καλός (…)»]. [6]

Υπάρχουν δυό, τριών, πάμπολλων ή απείρων λογιών «φυσικές καταστάσεις» για το ανθρώπινο είδος; Θεωρητικά μπορεί ναι! Πρακτικά όμως; Υπαρξιακά; Οντολογικά; Εμπειρικά; Ή μήπως, δύναται να ισχύει μία παγιωμένη «φυσική κατάσταση» για την ανθρώπινη φύση, όπου πολύ πιθανόν να υφίσταντο και συγκεκριμένοι κατά φύση ή και υπερ φύση λόγοι και τρόποι μεταμόρφωσης αυτής;

Άραγε το ζήτημα στο Λεβιάθαν, δεν είναι η ομαλή μετεξέλιξη ή και μεταμόρφωση της «φυσικής κατάστασης» στο μάλλον ορθολογικώτερο μέσον του «κοινωνικού συμβολαίου»;  

Ο Χόμπς αυτό το αποσαφηνίζει, καθότι γράφει:

«υπάρχει όμως μια δυνατότητα να βγούν οι άνθρωποι απ΄ αυτήν, δυνατότητα που εδράζεται κατά ένα μέρος στα πάθη και κατά ένα μέρος στον Λόγο». [7]

Ίσως να είναι και ένα είδος οργανωμένης ορθολογικής θεραπείας επί της αρρωστημένης και ανθρωποκτόνου ψευδο-φυσικής κατάστασης.

Συνεπώς διαφωνούμε μερικώς με την  «πολιτική φυσιολογία» (ιδική μας εννοιολογική επινόηση) ή και πολιτική θεολογία του Χόμπς.

Διαφωνούμε σε αυτό το σημείο:

«αυτά λοιπόν για τη ζοφερή κατάσταση (του πολέμου) στην οποία η φύση του, από μόνη της, τοποθετεί τον άνθρωπο». [8]

Για να ισχύει τέτοιο πράγμα,  σημαίνει ότι το ανθρώπινο είδος δέν είναι ελεύθερο αλλά μάλλον έρμαιο στα κατώτερα ένστικτά του. Δεν υπάρχει αυτεξούσιο ή ελεύθερη επιλογή στη φυσική κατάσταση; Πολλώ μάλλον αγαθή βούληση; Συνεπώς μάλλον θα είναι άβουλος και σχεδόν ρομπότ, αιχμάλωτος μία ιδιότροπης και ασθενικής ανθρώπινης φύσεως, ώστε να έχει την δυνατότητα επιλογών για να λαμβάνει, σύμφωνα με το Χόμπς, ορθολογικές αποφάσεις για την επιβίωση του είδους του. Την επόμενη στιγμή έχει μάλιστα να αναλάβει και την συλλογική απόφαση του κοινωνικού συμβολαίου…!

Σε άλλο σημείο γράφει ο Χόμπς:

« … το γεγονός, ότι η φύση διαιρεί έτσι τους ανθρώπους και τους παρωθεί να αλληλοσυγκρούονται και να αλληλοεξοντώνονται». [9]

Βέβαια από μίας πρώτης άποψης φαίνεται κάπως παρεξηγήσιμη θεωρία, πού ίσως παραπλανήσει τους μελετητές του,  η περί φυσικής καταστάσεως του Χόμπς, διότι στα περί της ανθρωπίνης φύσεως υφίστατο και μια βασική σε πολλούς θεολογική παράμετρος (και τούτο το γράφουμε καθόλου αυθαίρετα μιας και ο Χόμπς χρησιμοποιεί, καλώς ή κακώς, συστηματικά, θεολογικούς, ευαγγελικούς και εκκλησιαστικούς όρους και χωρία για να υποστηρίξει τις πολιτικές θεωρίες του)· διότι, κατά μία άλλη θεολογικο-φιλοσοφική άποψη δέν είναι οντολογικό ιδίωμα της ανθρωπίνης φύσεως (ή, η όντως υπαρξιακή και φυσιολογική κατάσταση του ανθρώπου) να είναι έρμαιο των περιώνυμων και ποικίλων ενστικτωδών παθών της  διότι υφίστατο η κατά φύση ορθολογική και μη αλλά εξάπαντως μία Λ[λ]ογική δυνατότητα τα υπάνθρωπα-κτηνώδη πάθη να συγκρατηθούν και να τιθασευτούν…!

Ο Χόμπς, φαίνεται όμως να γνωρίζει πολύ καλά πέρα των φιλοσοφικών και πολιτικο-κοινωνιολογικών ζητημάτων της εποχής του, μαζί και τα θεολογικά πράγματα, διότι μας αποσαφηνίζει με κάθε δυνατό τρόπο ώστε να μη δικαιολογείται τέτοιου είδους, προειρημένη απλοϊκή παρεξήγηση:

«Αλλά κανείς από τους δυό μας δεν κατηγορεί την ανθρώπινη φύση αυτή καθεαυτή». [10]

Σημείον κλειδί, ώστε να αποφευχθεί τυχούσα παρερμηνεία μίας άδικης ή υπεραπλουστευμένης μομφής στα περί της φυσικής καταστάσεως του ανθρώπου. Κοντολογίς, είναι ή δέν είναι, μέσα στη φύση του ανθρώπου εκείνα τα πρωταρχικά αίτια που αμαυρώνουν και διαστρέφουν την ανθρώπινη φύση και υπόσταση;

Φαίνεται ότι ο Χόμπς δεν μας αποσαφηνίζει υπεραρκετά τον φιλοσοφικό όρο «ανθρώπινη φύση», όσο μας αποσαφηνίζει τα περί «φυσικής κατάστασης», διότι, σαν να υπάρχει άμεση συνάρτηση με το όλο Λεβιαθανικό ζήτημα κάποια φαινομενική αντίφαση διότι αφήνει προφανώς να εννοηθούσι δύο διαφορετικές έννοιες. Ίσως να εννοεί, ότι η φυσική κατάσταση δεν είναι οντολογικό ζήτημα, αλλά μόνο υπαρξιακό; Αλλά όμως το υπαρξιακό δεν ταυτίζεται με ένα ιδιαίτερο τρόπο με το οντολογικό;

Στη συνέχεια, μόλις η ανθρωπότητα αντιληφθεί για τα καλά, ότι η φυσική κατάσταση δεν είναι η συμφέρουσα και η λογική κατάσταση για την οικουμενική επιβίωση του ανθρωπίνου είδους, συνέρχονται λόγου χάρη κατά ομάδες οι άνθρωποι, σύμφωνα με τον «ερμηνευτικό μύθο» του Χόμπς, για να συναποφασίσουν ώστε να επιλέξουν μίαν ισχυρή προσωπικότητα, έναν μονάρχη ή έστω ένα κυρίαρχο ενωτικό συμβούλιο, όπου θα ασκεί μίαν οργανωτική και απόλυτη εξουσία με κύριο αντάλαγμα της άμεσης κατάπαυσης αλλά συνάμα και προοδευτικής άρσης από την απάνθρωπη «φυσική κατάσταση». [11]

Σημαντικώτερος όρος αυτής της θεωρίας του Λεβιάθαν για να επέλθει μία τέτοια ριζική μεταβολή είναι: όσοι άνθρωποι συναποφασίσουν ότι επιθυμούν πράγματι την δημιουργία μιας σταθερής κοινωνίας ανθρώπων  πρέπει και να αποποιηθούν τα προσωπικά τους δικαιώματα ενώπιον μίας απόλυτης μοναρχικής εξουσίας. [12]

Τούτο το θεωρώ ότι είναι απόλυτα δίκαιον και ορθόν, αν θέλουμε να διαβιούμεν κοινωνικά αντί ατομικά. Κόβουμε μερικά ατομικά δικαιώματά μας για να δημιουργηθεί και να συσταθεί μία οργανωμένη κοινωνία ανθρώπων έστω και απολυταρχική.

Αυτό που με προβληματίζει όμως είναι, ότι με το κοινωνικό συμβόλαιο δεν επιλύεται άπαξ και διαπαντώς σε  απόλυτο βαθμό το ζήτημα της πολεμικής πάντων εναντίον πάντων. Υπάρχει βέβαια μία σημαντική ελάττωσις του εν λόγω πρωτόγονου φαινομένου εξ αιτίας των νομοθεσιών. Η ίδια η κοινωνική ζωή όμως μας το αποδεικνύει ότι και εντός αυτού του πλαισίου του κοινωνικού συμβολαίου καλλιεργούνται συστηματικά τα αδίστακτα πάθη και οι κακίες των ανθρώπων, μέχρι και οι εμφύλιοι σπαραγμοί ή οι πολέμοι εναντίον άλλων οργανωμένων κοινωνιών.

Συνεπώς, πόσο αυθεντικά ορθολογικό είναι το κοινωνικό συμβόλαιο όταν δεν καταργεί δια παντώς τις ανθρωποκτόνες διαιρέσεις, τις εμφύλιες ή άλλες πολεμικές συγκρούσεις (ακόμη και με ετερογενή μοναρχικά κράτη)  και δέν δύναται μάλιστα να θεραπεύσει ριζηδόν τα ανθρώπινα πάθη;

Σίγουρα είναι μία επαινετή και σημαντική εξέλιξη από την φυσική κατάσταση, όπου φαίνεται ότι ορθολογικά η φυσική κατάσταση αναχαιτίζεται, μάλιστα σε μεγάλο βαθμό, αλλά μήπως παράλληλα μεταμφιέζεται εν ετέρα μορφή ως ένα πλέον οργανωτικό κοινωνικό συμβόλαιον; Εάν είναι ορθολογικό μία φαινομενολογική εξέλιξη των ανθρωπίνων πραγμάτων και καταστάσεων, τότε όντως η αποδοχή του κοινωνικού συμβολαίου, είναι ορθολογική. Εάν η αποδοχή του εν τέλει δεν είναι ορθολογική, τότε ποιά ακριβώς είναι τα βαθύτερα αίτια της ανορθολογικότητας; Η ανθρώπινη φύση και οντολογία;

Πώς ακριβώς θεραπεύονται οι αρνητικές συνέπειες του κοινωνικού συμβολαίου για να μη καταντήσει σαν μία ετερογενής στείρα και εξελικτική κοινωνικο-πολιτική «φυσική» κατάσταση;





Του Παναγιώτη Π. Νούνη

 Φοιτητής της Φιλοσοφικής Σχολής

16/3/2017-16/4/2017





ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ-ΠΗΓΕΣ-ΒΟΗΘΗΜΑΤΑ:

[1] Μπέρτραντ Ράσσελ, ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΔΥΤΙΚΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ (ΚΑΙ Η ΣΥΝΑΡΤΗΣΗ ΤΗΣ ΜΕ ΤΙΣ ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΕΣ ΣΥΝΘΗΚΕΣ ΑΠΟ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΟΤΑΤΩΝ ΧΡΟΝΩΝ ΜΕΧΡΙ ΤΗΣ ΕΠΟΧΗΣ ΜΑΣ), Μετάφραση-Σημειώσεις: Αιμ. Χουρμούζιου, Τόμος Β΄, εκδόσεις: Ι. Δ. ΑΡΣΕΝΙΔΗΣ, Κεφ. VIII, O ΛΕΒΙΑΘΑΝ ΤΟΥ ΧΟΜΠΣ, σελ. 240-241.

[2] Θεοδόσης Πελεγρίνης, ΛΕΞΙΚΟ ΤΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ (Νέα βελτιωμένη έκδοση), εκδόσεις: «ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΓΡΑΜΜΑΤΑ», Αθήνα 2005, σελ. 636-637.

[3] A. P. Martinich, A Hobbes Dictionary (THE BLACKWELL PHILOSOPHER DICTIONARIES), Blackwell Publishers, 1995, p. 292-296.

[4] Τόμας Χόμπς, ΛΕΒΙΑΘΑΝ (ή Ύλη, Μορφή και Εξουσία Μιας Εκκλησιαστικής και Λαϊκής Πολιτικής Κοινότητας), Μτφρ: Γρηγόρης Πασχαλίδης και Αιμίλιος Μεταξόπουλος, εκδόσεις: «ΓΝΩΣΗ», 2006, σελ. 193-198.

[5] Ιωάννου Ρωμανίδου, ΤΟ ΠΡΟΠΑΤΟΡΙΚΟ ΑΜΑΡΤΗΜΑ, κεφ. Α΄: Γένεσις, πτσις και σωτηρία κατά την λληνικήν φιλοσοφίαν ν γένει, τρίτη έκδοση, εκδόσεις: Π. ΠΟΥΡΝΑΡΑ, Θεσσαλονίκη 2010, σελ. 29-38.

[6] Emile Brehier, ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ, Τόμος δεύτερος, Μετάφρασις: Κ. Τριανταφυλλίδη, εκδόσεις: ΣΥΡΟΠΟΥΛΟΙ και ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΕΑΣ, 1958, σελ. 118-130.

[7] Τ. Χόμπς, ΛΕΒΙΑΘΑΝ, 2006, σελ. 198.

[8] Του αυτού, ενθ. ανωτ., σελ. 198.

[9] Του αυτού, ενθ. ανωτ, σελ. 196.

[10] Του αυτού, ενθ. ανωτ., σελ. 197.

[11] Μ. Ράσσελ, ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ, σελ. 241.

[12] Θ. Πελεγρίνης, ΛΕΞΙΚΟ ΤΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ, σελ. 636.





ΠΗΓΗ: ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΕΙΟΝ ΚΥΠΡΟΥ, ΤΜΗΜΑ ΚΛΑΣΙΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΚΑΙ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ, ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΗ ΣΧΟΛΗ, ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΟ ΔΟΚΙΜΙΟΝ ΤΟΥ ΠΑΝΑΓΙΩΤΗ Π. ΝΟΥΝΗ ΣΤΗ ΝΕΩΤΕΡΗ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ ΓΙΑ ΤΟ ΕΑΡΙΝΟ Β΄ ΕΞΑΜΗΝΟ ΤΟΥ 2017. ΔΙΔΑΣΚΩΝ: Δρ. ΑΝΔΡΕΑΣ ΒΡΑΧΙΜΗΣ.