Translate

Σάββατο, 11 Ιουλίου 2015

Μιχαήλ Παλαιολόγος ο Η΄: Ένα βυζαντινό μνημόνιο με αφορμή τον Γλέζο και τον Θωμά Ακινάτη


 

Μιχαήλ Παλαιολόγος ο Η΄:

Ένα βυζαντινό μνημόνιο με αφορμή τον Γλέζο και τον Θωμά Ακινάτη


Γράφει ο Κόττης Κωνσταντίνος
konstantinosoa@yahoo.gr
 
Κύρια αφορμή για να γράψω το σημερινό θέμα, ήταν η τοποθέτηση στο ευρωκοινοβούλιο, του Μανώλη Γλέζου, γνωστού αρνητή του μεγάλου Αλεξάνδρου και τιμητή του γενοκτόνου Ελλήνων και όχι μόνο Εμβέρ Χότζα. Μέσα σε όλα αυτά, χρησιμοποίησε και την ρήση ενός μεγάλου Λατίνου θεολόγου και φιλοσόφου αλλά επίσης εμπλεκομένου στον δυτικό κατά των Ελλήνων αγώνα, του Θωμά του Ακινάτη. Μου ήρθε , λοιπόν, στο μυαλό μου όλη εκείνη η περίοδος, στην οποία ηγέτης του Βυζαντινού Κράτους ήταν ο Μιχαήλ Η΄ ο Παλαιολόγος (1261-1281). Υπήρξε ο πρώτος βασιλέας, μετά την απελευθέρωση του 1261. Η ιστορία του, έχει πολλά κοινά με την σημερινή κατάσταση που πνίγει την Ελλάδα. Ανέβηκε στον θρόνο τυφλώνοντας τον Δεκέμβριο του 1261, τον νόμιμο, τότε,  διάδοχο, Ιωάννη Λάσκαρη τον Δ΄. Η απώλεια της αρτιμέλειας, απαγόρευε την διεκδίκηση της διαδοχής του θρόνου. Ο Πατριάρχης Αρσένιος είχε  αφορίσει, τότε, τον Μιχαήλ, κάνοντας, βέβαια, τον αφορισθέντα, μόνιμο διώκτη της Εκκλησίας.

Οι Δυτικοί, λίγο πριν την Άλωση του 1204, είχαν επιτύχει μέγα πλήγμα προς την  βυζαντινή οικονομία, δημιουργώντας με ελάχιστα ανταλλάγματα, εμπορικές ζώνες και λιμένες, με καθεστώς ελάχιστης ή μηδενικής φορολόγησης, προς «Φράγκους» εμπόρους και κυρίως Βενετούς, Γενοβέζους και Πιζανούς. Ξένοι διαχειρίζονταν τους μεγάλους εμπορικούς δρόμους και σταθμούς, με μηδενικά έσοδα για την βυζαντινή οικονομία. Τέτοια οικονομική περιοχή στην Μακεδονία υπήρξε και η Καστοριά, ήδη από το 1198, με ευνοϊκό προς τους Βενετούς χρυσόβουλλο του Αλεξίου του Γ΄. Με τους Βενετούς, ο Μιχαήλ, ήδη από το 1263, είχε αναπτύξει ιδιαίτερες εμπορικές σχέσεις εις βάρος των εθνικών συμφερόντων. Οι Δυτικοί, πάλι, ήδη από την λεγόμενη «Συμφωνία του Viterbo» του 1262, είχαν αποφασίσει την οργάνωση 5ης προς τους αιρετικούς Έλληνες σταυροφορίας. Η συμφωνία αυτή επαναβεβαιώθηκε το Μάιο του 1267 και περίμενε την κατάλληλη ευκαιρία να ενεργοποιηθεί. Τον ίδιο χρόνο, ο Μιχαήλ Παλαιολόγος προχώρησε σε μια ακόμα μειοδοσία, αυτή τη φορά προς τους Γενοβέζους, που αποκτούσαν στο Γαλατά το δικό τους κράτος, μέσα στο Πολίτικο άστυ. Την επόμενη χρονιά το 1278, ανανέωσαν τα ανάλογα προς τους Βενετούς εθνικά επιζήμια προνόμια. Πίστευε ο Μιχαήλ, πως αν παραδώσει οικονομική γη και ύδωρ στους Φράγκους, θα επιτύγχανε την ματαίωση της Ε΄ Σταυροφορίας. Παρά τις συμφωνίες ο Κάρολος του Ανζού (Ανδεγαυός), οργάνωσε στόλο για να πλεύσει εναντίον της Πόλης, αλλά μέγα μέρος του στόλου του βυθίστηκε από θαλασσοταραχή έξω από το Trapani της Σικελίας, τον Νοέμβριο του 1270. Τον Δεκέμβριο του 1273, ο στρατός του Καρόλου βρισκόταν στο Δυρράχιο της σημερινής Αλβανίας έτοιμος να εκστρατεύσει, τη συνδρομή Σέρβων και Βουλγάρων. Εντούτοις ο τότε Πάπας Γρηγόριος, επιχείρησε να εκβιάσει τους Ορθοδόξους να δεχτούν την Παπική θρησκευτική υποταγή, με αντάλλαγμα την ματαίωση της επικειμένης σταυροφορίας. Ο Μιχαήλ εκβίασε τους πάντες, ώστε να επιτευχθεί η θρησκευτική Ένωση, προκειμένου να αποφευχθεί η πολεμική ρήξη. Υπό αυτές τις συνθήκες, με διαλυμένο ναυτικό λόγω οικονομικού μνημονίου,  οδηγηθήκαμε στην Σύνοδο της Γαλλικής Λυών στις 7 Μαΐου του 1274. Ο σκοπός ήταν προφανής: η Ένωση των Εκκλησιών, εις βάρος των Ελλήνων. Η Ελληνική Εκκλησία αρνήθηκε να παραστεί και έτσι μόνο ένας πρώην Πατριάρχης ο Γερμανός και ο επίσκοπος Νικαίας Θεοφάνης παρευρέθησαν. Να σημειωθεί πως δύο πλοία είχαν τότε σταλεί από εμάς προς την Σύνοδο και μόνο το ένα γλύτωσε από ναυάγιο ανοιχτά του ακρωτηρίου Ταινάρου. Στην Σύνοδο αυτή, κλήθηκαν να κηρύξουν λόγο εναντίον των «αιρετικών» Ελλήνων και υπέρ της λατινικής δοξασίας του filioque, δύο μεγάλες μορφές  της λατινικής θεολογίας: ο επίσκοπος Albano Giovanni Bonaventura, ο οποίος και πρόλαβε να εκφωνήσει τον λόγο του. Λέμε πρόλαβε, καθώς πέθανε, αιφνίδια, λίγο μετά την λήξη των εργασιών στις 15 Ιουλίου. Ως δεύτερος σχετικός εισηγητής, κλήθηκε ο περί ου Θωμάς Ακινάτης, επίκληση του οποίου έκανε  ο Μανώλης Γλέζος. Το βέβαιο είναι πως δεν πρόκαμε και κατέληξε καθ΄οδόν στις 7 Μαρτίου ! Η Σύνοδος αυτή δεν αναγνωρίσθηκε από την ορθόδοξη συνείδηση, αλλά επέτρεψε την νομιμοποίηση του Μιχαήλ στα μάτια των Δυτικών. Έτσι το 1277 ανανεώθηκε το μνημόνιο με τους Βενετούς και παραχωρήθηκαν και άλλα δωρεάν εμπορικά καταλύματα στην Κωνσταντινούπολη, προς τα επιχειρηματικά τρωκτικά της Γαληνοτάτης.

Η Ορθόδοξη Εκκλησία δέχθηκε τότε πλήγματα, με την άνοδο στον πατριαρχικό θρόνο του επιόρκου Ιωάννου Βέκκου. Συγκάλεσε ληστρική Σύνοδο το 1277, όπου και έγινε αποδοχή της Συνόδου της Λυών. Η αντίδραση του λαού ήταν μεγάλη, όπως ανάλογη ήταν και η καταστολή της: Όπως αναφέρει χαρακτηριστικά ο Donald MNicol «Οι ανθενωτικοί ανακηρύχτηκαν προδότες. Η περιουσία τους κατασχέθηκε. Οι φυλακές γέμισαν με μοναχούς, Ιερείς και λαϊκούς, που είχαν συλληφθεί με την απόδειξη ή την υποψία προδοσίας και πολλοί από τους ηγέτες του κινήματος τυφλώθηκαν, ακρωτηριάστηκαν ή εξορίστηκαν». Λογικά σε αυτήν την περίοδο, από το 1277 έως το 1280, έλαβαν χώρα τα μαρτύρια των 26 Αγιορειτών της Μονής Ζωγράφου, των 2+12 Βατοπαιδινών μοναχών, η εκτέλεση δια ποντισμού των πατέρων της Μονής Ιβήρων κ.α.

Ο επίλογος αυτής της περιόδου θα κλείσει με τα γεγονότα του «Σικελικού Εσπερινού». Ο Κάρολος του Ανζού, είχε οργανώσει στη Σικελία μεγάλες δυτικές ναυτικές δυνάμεις, προς εξαπόλυση της Ε΄ Σταυροφορίας κατά της Κωνσταντινούπολης. Στις 30 Μαρτίου του 1282, μάλλον δι΄ασήμαντον αφορμήν, ξέσπασαν ταραχές κατά την διάρκεια της ακολουθίας του Εσπερινού έξω από την τοπική εκκλησία του Αγίου Πνεύματος του Παλέρμου (αρχ. Πάνορμος). Πολύ γρήγορα, γενικεύθηκαν και γρήγορα επεκτάθηκαν σε όλη τη νήσο. Οι παρευρισκόμενοι Φράγκοι είτε σκοτώθηκαν, είτε διέφυγαν όπως–όπως, με μεγάλο τμήμα του στόλου κατεστραμμένο. Η Πόλη είχε σωθεί για άλλη μια φορά την τελευταία στιγμή. Ελπίζω το ίδιο και για εμάς, ενόψει της Κυριακής που έρχεται.